Szczecin beducht voor Duitse eenheid

SZCZECIN, 12 sept. Inwoners van de Poolse stad Szczecin hebben moeite hun angst en achterdocht te verbergen als elk weekeinde grote kolonnes Oostduitsers per auto de grens oversteken om in het voormalige Stettin inkopen te doen. 'Nu komen ze al met tweedehands Volkswagens. Over een paar jaar rijden ze hier in Mercedessen en kopen ze alles op', zegt een Pool aan de kant van de autosnelweg die in de jaren dertig werd gebouwd om Berlijn met Stettin te verbinden.

'In het verenigde Duitsland worden ze de tweederangs burgers, de armoedzaaiers, maar in Polen kunnen zij de rijke man uithangen, met wat marken en een grote mond.' De stroom Oostduitsers is in juli op gang gekomen na de monetaire unie met de Bondsrepubliek. In Szczecin doen zij inkopen met harde marken. In de DDR zijn veel produkten te duur geworden, Polen is nog spotgoedkoop. Een rit naar het land van de zloty is de moeite waard: ze slaan massaal kleren, brood en schoenen in. 'We gaan nu nog naar Polen, maar over een paar jaar gaat het ons beter en hebben we dit consumententoerisme niet meer nodig', zegt een Oostduitser optimistisch. 'Dit inkopen in Polen geeft me wel een vreemd gevoel. Vroeger scholden wij de Polen uit voor alles wat lelijk was omdat ze bij ons alles wegkochten.' Aan de autosnelweg van hobbelige betonplaten, waarvan de gaten met hompen teer zijn gedicht, proberen de Polen hun trots op te houden met reclameborden die wijzen op hun 'industriele prestaties': de Fiat-Polski's en de tractoren van de Ursus-fabrieken. Maar een bord steekt metershoog boven alle andere uit, die met het opschrift Szczecin zawsze polski, Stettin altijd Pools. Na de oorlog werd het Duitse Stettin het Poolse Szczecin, een diepzeehaven aan de westelijke zijde van de Oder. Moskou zag de overdracht als een compensatie voor de grote gebieden die Polen aan zijn oostgrens moest afstaan aan de Sovjet-Unie, waaronder de stad Lvov. De 'verpoolsing' van de stad werd daarna drastisch ter hand genomen. De Duitsers werden verdreven, hun plaats werd ingenomen door Polen die uit de 'oostelijke gebieden' waren gevlucht voor de Russen. De gebombardeerde binnenstad van Szczecin, van karakter en architectuur Duits, werd niet herbouwd zoals de binnensteden van Warschau en Poznan. Rondom het oude slot van de hertogen uit Pommeren zijn eenvormige en grijze torenflats naar Sovjet-model verrezen. De verpoolsing werd ver doorgedreven. Alle boeken en gidsen over de stad beginnen steevast met de zin dat 'Szczecin altijd een Poolse stad was', eeuwen van Duitse stadshistorie worden in enkele regels of in een voetnoot verwerkt.

Polen heeft decennia geprobeerd de Duitse sporen zoveel mogelijk uit te wissen, soms met weinig respekt voor gevoeligheden. Duitse graven zijn ontruimd, de grafstenen zijn gebruikt om de wegen te verharden of een muurtje te bouwen rondom een kinderspeelplaats: de opschriften zijn soms nog zichtbaar. Het Deutschtum werd uitgebannen.

De schok was dan ook groot toen in Berlijn de Muur viel en de Duitse eenheid in sneltreinvaart naderde. De inwoners van Szczecin realiseerden zich dat de DDR zou verdwijnen en naast de stad een 'grote buurman' zou verrijzen, een land met rijke burgers en veel kapitaal. 'De burgers zijn bang voor de Duitse eenheid, ze vrezen te worden opgekocht door Duits kapitaal dat op de stad loert', zegt Andrzej Suprynowicz. Bij zijn krant, de Glos Szczecinski, komen dagelijks brieven binnen van burgers die waarschuwen tegen een uitverkoop, tegen de 'verduitsing' van de stad via de D-mark. 'Er dreigt een situatie te onstaan waar de Oder de grens wordt tussen een arm land en een groot, veel rijker buurland, tussen het arme en het rijke Europa.'

Het stadsbestuur van Szczecin bereidt in hoog tempo plannen voor om 'niet-duits' kapitaal aan te trekken voor de ontwikkeling van de haven. 'Ik heb contact opgenomen met Zweedse en Franse bedrijven en banken om hier snel te investeren', zegt Marek Kocmiel, een jonge en energieke loco-burgemeester. 'Als wij ons niet snel organiseren om een gelijkwaardige partner te worden van het Duitse kapitaal is Szczecin verkocht.'

In de stad begint het te broeien. 'Het Duitse kapitaal is agressief', zegt een man die onlangs deelnam aan een demonstratie in het stadscentrum onder de leus: 'verkoop niets aan Duitsers'. De demonstranten kregen warme ondersteuning van bisschop Majdenski die in zijn pas opgerichte blad waarschuwt dat 'het Poolse en katholieke karakter van de stad gevaar loopt'. De regering in Warschau heeft het bestuur van Szczecin te verstaan gegeven dat alle wettelijke barrieres tegen de verkoop van onroerend goed aan buitenlanders in Szczecin strikt moeten worden gehandhaafd. 'Het is me opgevallen dat Zweedse firma's genoegen nemen met pachtcontracten', zegt Kocmiel, 'maar Duitse bedrijven willen echt grond en gebouwen kopen.'

Bij de helft van de joint ventures met buitenlandse bedrijven is de partner Duits, en ook zelfstandige ondernemers uit Duitsland zijn in Szczecin actief. Het warenhuis Multi verkoopt alleen Duitse produkten, alle prijzen zijn in marken aangegeven, en steeds meer restaurants worden door Duitsers opgezet: de Polen hebben nooit veel aandacht besteed aan de horeca in Szczecin, de Duitsers ontdekken een gat in de markt. Zo begon Klemens Koch enige tijd geleden het restaurant U Klemensa en inmiddels heeft hij ook andere etablissementen gekocht, waaronder de nachtclub Tango waar striptease-shows worden verzorgd door Tsjechoslowaakse meisjes. De restaurants en nachtclubs van Koch worden vooral door Duitsers bezocht. Voor de Duitsers is Koch een handige zakenman, voor de Polen is hij een patser die rondrijdt in de nieuwste mercedes, voorzien van een Duitse nummerplaat en een Duitse adelaar.

De Duitse eenheid plaatst Szczecin voor een dilemma. De diepzeehaven die het dichtst bij Berlijn ligt, die (nog steeds) via een autosnelweg met de toekomstige Duitse hoofdstad is verbonden en die met de binnenscheepvaart over de Oder een ideale aanvoerhaven is voor Midden-Europa, kan zich niet ontwikkelen zonder Duits kapitaal, zonder de Duitse bedrijven die veel belang hebben bij een moderne havenstad in het oosten van het verenigde Duitsland. De havenstad moet zich openen omdat Szczecin anders zal wegkwijnen in de hoek van een arm Polen. 'We hebben de keus', schrijft een inwoner van Szczecin in een plaatselijk blad: 'Of we werken met Duitse bedrijven en misschien wel onder het Duitse management, of de Oder wordt de barriere tussen het Europa van rijkdom en het Europa van de incompetentie, de slechte organisatie, het vuil en de gebreken.' Poolse burgers worden er binnenkort, na de Duitse eenheid, stevig aan herinnerd dat de Oder een echte grens is. Aan het onbelemmerd reizen naar Berlijn komt dan een einde en een bezoek aan wat nu de DDR is wordt dan nog moeilijker: de Polen hebben voor een reis naar Duitsland immers een visum nodig. De Polen krijgen er inmiddels wel steeds meer 'Duitsers' bij. Polen met Duitse voorouders en Duitse wortels hebben zich tijdens de 'verpoolsing' van Szczecin muisstil gehouden uit angst voor discriminatie. Voor hen is nu het ogenblik gekomen om het 'Deutschtum' van hun voorouders uit te dragen. 'Ik ben eigenlijk Duitser en daar ben ik ook trots op', zegt Heinrich Grutzmacher wiens naam ooit werd veranderd in Henryk Grycmacher. In het dorp Gryfice, ruim honderd kilometer ten oosten van Szczecin, hebben Polen met Duitse wortels in mei een culturele vereniging opgericht die al ruim duizend leden telt. 'Mensen die mij vroeger uitscholden voor Germanischer Lump sluiten zich nu bij de vereniging aan', zegt Grycmacher die geboren bij Bydgoszcz dat hij nu liever Bromberg noemt nauwelijks Duits spreekt. 'Na de oorlog mochten we geen Duits spreken, ik heb veel verleerd. We moesten onze afkomst verbergen want het was een schande Duitser te zijn.'

Leden van de vereniging komen geregeld bijeen om over de Duitse taal en cultuur te spreken. De voertaal is echter Pools omdat de meesten vrijwel geen Duits spreken. 'De angst om voor het Duits-zijn uit te komen is sterk verminderd', zegt een oude vrouw die de bijeenkomsten organiseert. 'De Duitse ambassade helpt ons bij het kopen van boeken, maar we hopen natuurlijk dat het verenigde Duitsland ons niet vergeet. Veel van onze leden zijn oude mensen met een klein pensioen. Een financiele bijdrage zou ons niet slecht uitkomen.'

    • Derk-Jan Eppink