President wijst leden Opperste Sovjet streng op hun plichten; Gorbatsjov luistert niet: Gorbatsjov doceert

MOSKOU, 12 sept. Terwijl de bodes op de trap naar de toiletten in het sousterrain kostbare sigaretten verhandelen, terwijl een paar parlementariers uit een zuidelijke socialistische Sovjet-republiek elkaar antieke plaatjes van tsaar Nicolaas II in soldaten-uniform laat zien, terwijl premier Nikolaj Ryzjkov nogmaals journalisten verzekert dat hij niet zal schromen af te treden als zijn economische beleid wederom wordt afgekeurd en zijn immer sombere vice-premier Leonid Abalkin eenzaam en ongezien het parlementgebouw in het Kremlin uitsluipt, legt president Michail Gorbatsjov voor de deur van de Opperste Sovjet nogmaals de rondom hem samengestroomde volksvertegenwoordigers uit welke keus hij heeft gemaakt.

Uiteraard wil hij Ryzjkov niet laten vallen. Maar het is nu nodig 'ten principale' te kiezen voor het alternatieve programma van Stanislav Sjatalin. Alleen het 'vijfhonderd-dagen-plan' biedt enige kans op 'stabilisatie' van 's lands economie, al was het maar omdat het binnenkort los van de centrale unie hoe dan ook in Rusland ten uitvoer zal worden gelegd en de centrale overheid dan zeker het nakijken heeft.

Kort daarvoor heeft hij in een korte interventie tot de Opperste Sovjet voor het eerst openlijk deze politieke voorkeur voor de koers van Boris Jeltsin uitgesproken, de leider van het Russische parlement die nu in alle opiniepeilingen voor ligt op de Sovjet-president. Ryzjkov is een 'eerlijk' mens, zo betoogt Gorbatsjov. Maar met het plan van Sjatalin wordt tenminste een basis geschapen voor een succesvol verdrag tussen de vijftien Sovjet-republieken. Dat is een voorwaarde om de unie nog te kunnen 'integreren', zegt hij, heftig gesticulerend. En onbekwame ministers, zo voegt de president er aan toe, zal niet langer een hand boven het hoofd worden gehouden, zij het dat ze 'netjes' moeten worden behandeld.

De plotselinge interventie van Gorbatsjov gistermiddag is niet aangekondigd. Integendeel. De president heeft maandag juist laten weten dat de premier en niet hij het beleid uit de doeken zou doen. Maar nu moet hij wel ingrijpen om een algehele rebellie tegen de regering te voorkomen: de rede die Ryzjkov eerder had gehouden is welhaast een provocatie geweest. Alsof er geen meter vooruitgang is geboekt sinds hij in juni met zijn oude plannen naar huis was teruggestuurd, zo stond de premier het regeringsbeleid gistermorgen in de Opperste Sovjet te verdedigen. Hij leek zich niet eens te schamen voor het gebrek aan eensgezindheid in het Kremlin en het ontbreken van een concreet programma.

Sterker, hij nam de gelegenheid te baat om het concurrende plan van Sjatalin onder vuur te nemen omdat dat in zijn ogen geen rekening hield met de 'gecompliceerde verhoudingen in het land'.

Hij vroeg vervolgens ook nog eens een paar dagen respijt voor zijn eigen 'verstandige compromis'.

De afgevaardigden hadden zich daarop om de acht interruptiemicrofoons verdrongen om hun ergernis te uiten over de premier die zelf met niets op de proppen is gekomen maar wel plannen kritiseert die niemand kent, zoals de Leningrader burgemeester Anatoli Sobtsjak het formuleerde.'Begrepen'De plaatsbepaling van Gorbatsjov is inhoudelijk echter geen verrassing. Al ruim een week lang hadden zijn naaste medewerkers laten doorschemeren naar welke kant hij zal overhellen, namelijk naar de zijde van hen die drastisch willen breken met de oude structuren die nu in de Moskouse bureaucratie de dienst uitmaken. Maar toch is ze een schok. De positie van Ryzjkov, de voormalige manager van de industriele staatstycoon Oeralmasjien die nu al vijf jaar loyaal is aan de president-partijleider, is nu wel erg moeilijk geworden, zoals een der parlementariers het eufemistisch uitdrukt.

Gekleed in een donkerblauw pak, met een flinterdun lichtblauw en lila streepje, geeft Gorbatsjov daarna op de stoep verder college. Over de 'noodzaak van stabilisering van de roebel en de markt' die nu gierend uit de hand lopen, over het gebrek aan alternatieven voor de regering, over de dominerende rol die Rusland nu speelt en over de onvermijdelijkheid van stijgende prijzen. De president luistert niet, hij spreekt. 'Begrepen', antwoorden de afgevaardigden slechts.

Waarna de middagzitting van de Opperste Sovjet wordt hervat. Ryzjkov zit moederziel alleen in zijn bankje links voor parlementsvoorzitter Anatoli Loekjanov, een oude studievriend en nu een van de rechterhanden van Gorbatsjov. Zo nu en dan komt een van zijn ministers hem iets in zijn oor fluisteren. Vice-premier Abalkin, een der eersten die jaren geleden al pleitte voor een drastische hervorming van de economie maar het nu met zijn 'realistisch radicale variant' waarschijnlijk af zal leggen tegen de 'schoktherapie' van Sjatalin, laat zich niet meer zien in de plenaire vergaderzaal.

Vanaf het podium probeert Gorbatsjov op zijn beurt het ijzer te smeden voordat het is afgekoeld. Nu de kogel door de kerk is, moet de Opperste Sovjet haar verantwoordelijkheid ook ten volle nemen. Aan de orde is niet meer Sjatalin of Ryzjkov, noch de president dan wel de regering. Nee, de 'kameraden' moeten nu ophouden voor de parochie van hun eigen deelrepubliek te spreken, ze zullen zich ook moeten durven verbinden aan het nog op te stellen centrale economische programma. Woensdag zal het parlement stukken krijgen waarover het kan delibereren, zo wordt toegezegd, natuurlijk inclusief het plan-Sjatalin dat volgens sommige parlementariers wel vijftienhonderd pagina's beslaat.

Gorbatsjov slaagt er in de Opperste Sovjet in het gareel te houden. Een onverhoedse poging om de regering-Ryzjkov nu al met een motie-van-wantrouwen naar huis te sturen, strandt vervolgens op een overweldigende meerderheid van 323 tegen 28 stemmen.

Maar het economische hervormingsbeleid begint desondanks nu pas. De eerste politieke doorbraken mogen nu dan geforceerd zijn, concrete resultaten zijn daarmee nog allerminst geboekt. Want temidden van alle irritatie die hij met zijn optreden had opgewekt, had Ryzjkov in zijn toespraak toch ook een aantal sombere maar realistische contouren van de huidige stand van zaken geschetst. Onder andere over het financieringstekort dat dit jaar 130 miljard roebel (officieel 400 miljard gulden, volgens een reelere koers ongeveer 130 miljard gulden) en over het nationaal inkomen dat volgens prognoses volgend jaar met maar liefst vijftien procent zal dalen.

Bovendien zal het parlement dan ook een aantal consequenties van zijn principiele keuze voor Sjatalin in ogenschouw moeten nemen. Zoals de vraag of het in een rigide planeconomie, die via een schoktherapie geliberaliseerd moet worden, wel mogelijk is om de prijzen voor honderd tot honderdvijftig eerste levensbehoeften tot eind 1991 te bevriezen. Op de anarchie die de semi-officiele markt steeds meer kenmerkt heeft de overheid nu immers al geen greep. Of het probleem van de bureaucratische uitvoering van het nieuwe beleid.

Tot op heden zijn de ministeries in Moskou in staat gebleken de regering voor hun karretje te spannen. Ryzjkov was daarvan het symbool. Alternatieve overheden zijn er nog niet. Ook de sovjets van de grote steden zijn nog maar net bezig zich een positie te verwerven. Zal de massale privatisering van staatseigendom straks niettemin toch ordelijk verlopen? 'Vragen, vragen, vragen', concludeerde de commentator van de Sovjet-televisie gisteravond.