'Les Lockerbie nog niet geleerd'

LONDEN, 12 sept. Bijna tweeentwintig maanden hebben technische deskundigen van het Britse ministerie van verkeer nodig gehad om uit de resten en brokstukken van de boven het Schotse Lockerbie ontplofte Boeing 747 van Pan Am een reconstructie op te stellen van wat er technisch gezien precies is gebeurd. Gisteren werd hun rapportage openbaar.

Volgende maand pas begint een gerechtelijk onderzoek naar de schuldigen aan de ramp: de bommenleggers (vermoedelijk het extremistische Volksfront voor de Bevrijding van Palestina-algemeen commando, PFLP-gc, van Ahmed Jibril) en de autoriteiten (regeringen, luchtvaartmaatschappijen en luchthavendirecties) die verantwoordelijkheid dragen voor de veiligheid van het vliegverkeer. Professor Paul Wilkinson, hoogleraar-directeur van het Research Institute for the Study of Conflict and Terrorism (RISCT) in Londen en een internationale autoriteit op het gebied van terrorisme, heeft al zijn hoop gevestigd op dat gerechtelijk onderzoek. Volgens hem zijn 'de lessen van Lockerbie', die hadden moeten resulteren in wereldwijd verbeterde beveiliging tegen terroristische bomaanslagen op vliegtuigen, nog steeds niet geleerd.

Schietgebedje 'Ik denk niet dat het grote publiek beseft, dat alles wat ze beschermt tegen een dergelijke aanslag, een schietgebedje is voor ze in het vliegtuig stappen. Ik zeg dat op een moment dat het gevaar van een terroristische bomaanslag op een vliegtuig uit het Westen, door de situatie in de Golf, groter dan ooit is. Inderdaad: bijvoorbeeld uw Nederlandse KLM, met zijn uitgebreide netwerk van internationale vluchten over de hele wereld, ligt op dit moment wijd open voor eenzelfde aanslag als die in Lockerbie.' Vier van de vijf aanbevelingen uit het technische rapport over Lockerbie gaan over verbetering van de vluchtregistratie-instrumenten, de zogeheten Black boxes, die in het geval van PanAm-vlucht 103 door de kracht van de explosie verloren gingen. De vijfde aanbeveling is die tot reconstructie van de bagageruimte in de buik van vliegtuigen, op zo'n manier dat de passagiersruimte niet, als boven Lockerbie, meteen ook door de ontploffing uiteen wordt gereten. 'Nuttig', meent professor Wilkinson, 'maar dergelijke aanbevelingen impliceren dat alle andere preventieve maatregelen, om te voorkomen dat er een bom aan boord komt, al tekort zijn geschoten. Er is opmerkelijk weinig publiciteit geweest over het feit dat er sinds Lockerbie al weer twee identieke aanslagen op vliegtuigen zijn gepleegd', aldus Wilkinson, waarmee hij doelt op een UTA-vlucht van Brazzaville naar Parijs boven Nigers Tenere-woestijn in september vorig jaar en een Avianca-vlucht in Colombia in november jongstleden.

In de geschokte verontwaardiging na de aanslag boven Lockerbie, die ook op de grond nog eens elf levens eiste, zijn er zeker in Groot-Brittannie en de VS maatregelen genomen om de veiligheid op vliegvelden te verbeteren. De werving en opleiding van beveiligingspersoneel werden verbeterd en hetzelfde gebeurde met de bomopsporingsapparatuur. Het vliegveld Gatwick is sinds kort een van de vier vliegvelden ter wereld (JFK, Miami en Manila zijn de andere drie) die experimenteel zijn uitgerust met onder andere peperdure termo-nucleaire apparatuur die de aanwezigheid van explosieven in bagage kan signaleren. Volgens Wilkinson heeft de Amerikaanse Federale luchtvaartdienst, de FAA, na Lockerbie aangeraden dat 25 Amerikaanse en 15 high risk-vliegvelden elders ter wereld dergelijke geavanceerde apparatuur zouden installeren. 'Maar dat hele programma ligt stil, want de kosten zijn exorbitant (voor Gatwick 600.000 pond - red.) en de apparatuur geeft te vaak vals alarm als hij ook op kleine hoeveelheden explosieven wordt afgesteld. Voor overige vliegvelden kun je zeggen dat de beveiliging er nog te veel op kapingen en dus op metaaldetectie is ingericht, terwijl internationale terreurorganisaties hun tactiek al lang hebben verlegd naar de bomaanslag-op-afstand. Twee jaar na Lockerbie wijzen regeringen naar de vliegmaatschappijen, de vliegmaatschappijen naar hun overheden, de overheden naar elkaar en is de hele discussie over verantwoordelijkheid voor beveiliging verzand in een steriel debat.'

Publieke opinie

Alleen de publieke opinie kan verandering brengen in de houding van regeringen, zegt Wilkinson. Hij heeft er zijn hoop op gevestigd dat het gerechtelijk onderzoek van oktober de politici ertoe zal dwingen hun beleid-van-het-verschrikkelijke-moment in duurzame maatregelen om te zetten. Moeilijk is dat niet. Er is deugdelijke, relatief goedkope apparatuur ontwikkeld (backscatter X-ray-equipment) waarmee explosieven kunnen worden opgespoord, maar volgens Wilkinson is het opnieuw een mengeling van commerciele belangen (kostenbesparingen bij elkaar beconcurrerende luchtvaartmaatschappijen) en politieke onwil, die verplichte invoering in de weg staat. 'Regeringen hebben in dit opzicht een sleutelrol te vervullen. Zij moeten doen wat de individuele luchtreiziger niet voor zichzelf kan doen: een norm stellen. Zonder minimale vereisten knoeit iedereen maar wat aan.' Wilkinson onderstreept dat het gevaar voor terreuraanslagen niet alleen de Westerse wereld bedreigt, al lijkt dat gezien de geringe aandacht voor de twee soortgelijke rampen als met de PanAm 103 wel zo. Op bijeenkomsten van deskundigen is men het erover eens dat de veiligheid op vliegvelden wereldwijd moet worden aangepakt, 'maar congressen van deskundigen bereiken nu eenmaal het grote publiek niet altijd'.

Zijn vertrouwen in de betrekkelijk onervaren Schotse justitie en politiemensen die volgende maand materiaal voor het gerechtelijk onderzoek naar de Lockerbie-aanslag zullen aandragen, is groot. 'Ik hoop dat ze zich niet zullen laten intimideren door politici die geneigd zullen zijn, zaken onder tafel te laten verdwijnen. Om zich daartegen te verweren hebben ook zij de steun van het grote publiek hard nodig.'