HET TANENDE FAMILIEGEVOEL IN JAPAN

Om aan te geven hoe hecht de band is tussen een Japanse werknemer enzijn bedrijf wordt vaak de parallel met de familie getrokken: de band is voor het leven in voor- en tegenspoed, individuele wensen moeten weliswaar ondergeschikt worden gemaakt aan het grotere geheel, maar daar staat tegenover dat gemeenschapszin, identiteit, en misschien zelfs wel bestaansrecht wordt geboden. De werknemer is, als een zoon des huizes, Tanaka-san van Toyota.

De ironie wil dat de 'ie', de hechte familie waarin iedereen zijn vaste plaats had, nauwelijks meer bestaat. En toen de 'ie' nog wel bestond, in het agrarische vooroorlogse Japan, was het niet het warme, gezellige nest vol betrokkenheid dat de parallel suggereert. Niets dan economische noodzaak hield de 'ie' samen, zo blijkt nu, want gelijk met het toenemen van Japans welvaart is de 'ie' gedesintegreerd. Het woord 'ie' is nu al zijn maatschappelijke connotaties kwijt. Alleen de oorspronkelijke, kale betekenis van 'huis' is over, een plek om te slapen en te eten. Met de geindividualiseerde levenstijlen van de familieleden is zelfs 'uitwisseling van affectie' niet meer vanzelfsprekend een aangelegenheid die zich binnenshuis afspeelt, zo blijkt uit een onderzoek naar familiebanden in Japan van Hakuhodo, een van Japans grootste reclamebureaus.

De titel van Hakuhodo's onderzoek, Van familiebanden naar financiele banden, laat al weinig hoop meer voor romantiek. Al lezend blijkt dat een Japanse familie zich vrij eenvoudig in economische factoren laat ontleden, en dat betreft niet alleen het consumptiepatroon.

De normen en waarden van het 'ie'-systeem hadden nooit zo snel plaats kunnen maken voor de zakeke verhoudingen van nu als de naoorlogse grondwet niet de wettelijke poten onder de 'ie' vandaan had gezaagd. De op moderne leest geschoeide wet gaf mannen en vrouwen gelijke rechten. Dat betekende bij voorbeeld dat vrouwen voor het eerst stemrecht kregen. Een huwelijk was voortaan niet meer een verbintenis tussen twee families, maar tussen twee individuen. Ook nieuw was het gelijke erfrecht voor alle kinderen, waar vroeger de oudste zoon het familiebezit erfde.

Badschuim

De industrialisatie ontdeed de 'ie' van zijn functie als produktie-eenheid. De landbouwende bevolking nam af, en daarmee het aantal families voor wie agrarische sores de bindende factor was. Tel daarbij nog de urbanisatie, en het aantal zelfstandige huishoudens neemt in hoog tempo toe.

Het aantal drie-generatie-huishoudens is, na een gestage daling, de laatste jaren weliswaar weer wat gestegen, maar dat heeft niets te maken met de herwaardering van het familiegevoel. Het is terug te voeren op de gestegen grondprijzen waardoor een gemiddeld gezin zich geen eigen huis in de stad meer kan veroorloven. Maar waar het vroeger de taak was van de schoondochter om voor een bedlegerige schoonouder te zorgen, wordt nu een verpleegster ingehuurd zodat de schoondochter haar eigen bezigheden kan voortzetten. Ook zullen in de badkamer van dit moderne gezin verschillende merken shampoo en badschuim te vinden zijn, terwijl economische noodzaak vroeger dicteerde dat een soort zeep goed genoeg was voor het hele gezin.

Niet alleen maakt de toegenomen rijkdom geindividualiseerde consumptiepatronen mogelijk, ook beinvloedt het de traditionele rollen van de gezinsleden, met name die van moeder de vrouw. Hoe groter haar inkomen of bezit, hoe hoger haar status is en hoe meer inspraak zij heeft. Uit de enorme rijkdom aan grafiekjes die Hakuhodo heeft vergaard, valt af te lezen dat kinderen hun moeder beter gehoorzamen naarmate de moeder een hoger eigen inkomen heeft. Verder slaat negentien procent van de verdienende echtgenotes hun man wel eens, tegen twaalf procent van de niet verdienende echtgenotes.

Er zijn steeds meer vrouwen met een goede opleiding en een goed inkomen die niet trouwen als ze niet zeker weten dat ze er door hun huwelijk op vooruit zullen gaan. Tussen 1960 en 1985 is het aantal een-persoonshuishoudens verviervoudigd van 4,7 procent tot 17,5 procent.

Echtscheidingen

Het instituut huwelijk wordt ook van een andere kant bedreigd. Het aantal scheidingen neemt toe. In Japan bestaat geen bijstand voor gescheiden vrouwen en evenmin hebben die vrouwen recht op alimentatie. Alleen vrouwen die in hun eigen onderhoud kunnen voorzien, kunnen zich een scheiding permitteren. Het aantal scheidingen is dan ook hoog onder de pasgetrouwde, kinderloze stellen en onder oudere echtparen van wie de kinderen het huis uit zijn.

Van de huizen die nog wel een samenhangend gezin bergen, zoeken de gezinsleden bij voorkeur afzonderlijk hun vermaak. Moeder maakt een uitstapje met haar eigen vriendinnen, terwijl vader overwerkt of golft met zijn collega's. Voor de kinderen wordt professioneel gezorgd, ze zijn naar bijles of op zomerstudiekamp.

Het rapport van Hakuhodo is ruimer van opzet dan een marketingstudie. Toch kunnen reclamemakers en produktontwikkelaars er wel degelijk hun voordeel mee doen, meent Keisuke Suzuki, de directeur van het Hakuhodo Onderzoeksinstituut. Er valt uit te leren waar de groeiende aantallen vrouwen met geld te vinden zijn en waar ze hun geld aan uitgeven. Voor dat laatste ziet Suzuki vooral groeimogelijkheden voor de dienstensector die deze vrouwen werk uit handen kan nemen en in de watten kan gaan leggen.

Ook kunnen bedrijven die hun structuur hebben gebaseerd op het 'ie'-model hun voordeel doen met het rapport. De eerste tekenen zijn immers al waar te nemen dat ook de bedrijfsfamilie bij al te grote voorspoed aan desintegratie ten prooi zal vallen. Door het huidige arbeidstekort, met 150 vacatures voor elke honderd werkzoekenden, blijken steeds meer Japanners bereid te zijn om voor een goede prijs hun levenslange loyaliteit op te geven. Niet alleen 'job-hoppen' ze naar andere firma's, ook zijn er avonturiers, vooral op het gebied van informatica, vormgeving of consultancy, die een eigen bedrijf opzetten.

Van hoe het de 'ie' is vergaan, kan echter ook worden geleerd hoe je je mensen bij elkaar houdt: met grond. De meest voor de hand liggende taktiek om werknemers te krijgen en te houden is dan ook ze woonruimte te bieden. Met de onmogelijk hoge grondprijs is weglopen uitgesloten. Jongere Japanners rest nu de keus of ze zich overleveren aan hun ouders of aan hun werkgever.

From family ties to financial ties: shifting values in the Japanese family. Uitgever: Hakuhodo Institute of Life and Living. Prijs: 36050 yen.