Liefde, verzengender dan de zuidelijke zon

Alleen de blanken in Julien Greens stuk Het Zuiden (1953) monsteren zich met grote regelmaat in de spiegel. Ze bekijken zichzelf met ingehouden welgevallen, kritisch, hun ijdelheid reikt nauwelijks verder dan een mechanische inspectie van hun onberispelijkheid. Ondanks de zinderende hitte van het diepe Zuiden van Amerika is hun kleding hooggesloten, in tegenstelling tot die van hun gehorigen, de zwarten. Gevangenen van de met de Bijbel gerechtvaardigde gemakzucht van de blanken, vertegenwoordigen de zwarten de zinnelijkheid. Geboeid en onderworpen bezitten zij als vanzelfsprekend wat hun overheersers zo schrijnend moeten ontberen.

Schrijver Julien Green, inmiddels negentig jaar oud, kent het dilemma van zijn personages als geen ander: opgegroeid in de 'verkeerde' tijd kent hij de prijs van ongewenste hartstochten. Zelfs nu zijn leeftijd en literaire verdienste hem buiten en boven de wet plaatsen, speelt zijn 'tegennatuurlijke' verlangen hem parten en hunkert hij in interviews hardop naar geestelijk adeldom. Banale angsten kunnen leiden tot verheven oogmerken.

Toch heeft de angst voor maatschappelijke ex-communicatie Green niet kunnen weerhouden Het Zuiden (Sud) te schrijven. Zijn alter-ego is luitenant Ian Wiczewski, die in navolging van zijn schepper, besluit zich 'tegen mijn noodlot aan (te) gooien zoals je je tegen een muur gooit'.

Voor de luitenant is die muur de dood, voor Green betekende het noodlot 'duister laten wat duister is'.

Door nadrukkelijk te verzwijgen wat hij zeggen wil, laat hij aan duidelijkheid niets te wensen over.

Het moment waarop Ian Wiczewski Erik MacClure ontmoet, het moment waarop fatale liefde de status quo in zijn hart verwoest, is een visueel keerpunt in de enscenering van regisseur Ivo van Hove bij het Zuidelijk Toneel. Het beeld van de twee handenschuddende mannen 'bevriest', terwijl het roodpluchen doek het langzaam aan het oog onttrekt. Als het doek meteen daarna weer opgaat, wordt de scene herhaald in kil, grijs licht deze keer. De liefde, verzengender dan de zuidelijke zon, is er, de oorlog kan beginnen.

De oorlog is een centraal thema in Het Zuiden, het stuk speelt in 1861, aan de vooravond van het treffen tussen Noord en Zuid. Plantagehouder Edouard Broderick (Henk van Ulsen), in wiens huis de handeling zich voltrekt, heeft er de mond van vol. Hij vindt alom een gewillig oor, de oorlog buiten de deur is een veiliger onderwerp dan de oorlog in eigen huis en hart. Want iedereen koestert, in eigen ogen ongeoorloofde, gevoelens voor iedereen. Zelfs Broderick deelt het verlangen van zijn nichtje Regina naar de liefde van de onaantastbare luitenant en hij weet dat zelfs hij nog meer kans maakt dan zij.

In zijn inleiding betoogt dramaturg Klaas Tindemans, dat Het Zuiden geen melodrama is: de passies van de personages hebben volgens hem geen franje. Kan zijn, maar de regie van Ivo van Hove maakt zijn verdediging-op-voorhand onnodig. Het Zuiden is ook melodrama, zoals Wim Wenders' film Paris, Texas dat is. Het kan geen toeval zijn, dat Van Hove eveneens de muziek van Ry Cooder gebruikt. Van Hove heeft een ragfijne voorstelling gemaakt, zonder experimenteerdrift voorziet hij de traditie met deze enscenering van een nieuwe standaard. Hij paart raffinement aan durf, detail noch grof effect schuwend. De manier waarop de onvolprezen Marlies Heuer als de in haar overtuigingen geharnaste Mevrouw Strong haar zakdoekje slechts een keer wegstopt in de mouw van haar neglige en daarmee haar karakter uitputtend verbeeldt is een voorbeeld van het eerste. Van Hove's durf blijkt uit de scene waarin de verliefde Regina (Betty Schuurman) smachtende poses aanneemt op Billie Holiday's I'm a fool to want you. Dat is op de grens van goedkoop, maar meeslepend in combinatie met de kanten subtiliteit van spel en decor.

Het toneelbeeld van Jan Versweyveld is overeenkomstig simpel maar doeltreffend: een op het proscenium geplaatste toneelhoge wand van door zout en zon gebleekt koloniaal hout beneemt de spelers bijna letterlijk de adem.

Alles is keurslijf: met deze personages kan het niet anders dan verkeerd aflopen. Dat doet het, conform Greens diepste angsten. Het is een wonder hoe Van Hove die, met behoud van mysterie, aanboort en naar boven haalt.

    • Ivo van Hove
    • Judith Herzberg
    • Jan Versweyveld
    • Bart Slegers
    • Pieter Kottmanvoorstelling
    • Marlies Heuer E.A. Gezien
    • het Zuidelijk Toneel. Regie
    • 'Het Zuiden' van Julien Green
    • Henk van Ulsen