BESCHAVINGSZIEKTEN

De indeling van ziekten lijkt op de plantenclassificatie van Linnaeus. Ingedeeld in overzichtelijke klassen en families zijn er perken en bloeiwijzen die iedereen herkent. Wat wij een roos noemen, ruikt echter onder een andere naam even zoet in een andere eeuw en ook de diagnostiek kent zijn modes.

De wandelende nier, bij magere mensen vroeger gezien als oorzaak van vage buikklachten leidde tot een operatieve ingreep waarbij de nier aan het nierkapsel werd opgehangen, maar syndroom en operatie bestaan niet meer. In mijn studentenleerboek over diagnostiek van inwendige ziekten komt de snoerlever nog voor, een orgaan dat bijkans in tweeen was gescheiden door de rijgcorsetten van de wespentaille en oorzaak van leveratrofie. Met het Munchener Bierherz is het op de schroothoop van voorbije ziekten terechtgekomen.

Een dergelijke vacuum blijft niet lang ongevuld en met name de Amerikaanse vakliteratuur heeft zich verlustigd in nieuwe beschavingsziekten, vaak geetiketteerd onder bizarre namen. Zo bestaat er de niet zeldzame aandoening credit-carditis, waarbij een met hard plastic gevulde portefeuille in de achterzak druk op de ischiadicus zenuw uitoefent, met als gevolg pijn, gevoels- en loopstoornissen. Joggers in noordelijke staten kunnen lijden aan penile frostbite wanneer in hevige koude het onbeschermde lid aan het uiteinde bevriest. Hoofdpijnaanvallen na het eten van vanilleijs, wervelbeschadiging na een rodeorit op een mechanische stier en klachten van het polsgewricht na overmatig hanteren van gokmachines moeten ook tot de nieuwe ongemakken van het dagelijks leven worden gerekend.

Nu Nederland zijn zware industrie kwijtraakt, verdwijnt de keteldoofheid om plaats te maken voor popdoofheid bij wie te lang in de buurt van versterker en luidspreker vertoeft of zelf de popmuziek produceert. Die zware industrie is inmiddels vervangen door grote kantoren en daar is het evenmin pluis als in vroegere scheepsruimen en fabriekshallen.

Er ontstaat nu een sick building syndrome door het ziekmakende gebouw met gesloten ramen, airconditioning, kantoortuinen en onpersoonlijke omgeving. Mijn collega, de psycholoog Vroon, heeft er op verzoek van Sociale Zaken, zo net een fraai rapport over uitgebracht. Als sick joke blijkt dan dat de nieuwe huisvesting van de opdrachtgever zo ongeveer het ziekstmakende gebouw in Den Haag zal worden. Het sick building syndrome zou leiden tot hoog ziekteverzuim door allerlei klachten van de bovenste luchtwegen, ongeacht de kwaliteit van de luchtbehandeling. De machteloosheid van de werknemers, die geen eigen werkplek of klimaat kunnen scheppen, zou de afweer verlammen en tot ziekte leiden.

Het is een mooie theorie en er is natuurlijk van alles mis aan de grootschalige kantoorarchitectuur maar comfort is relatief. Al bijna tien jaar werk ik met veel genoegen bij constante temperatuur en vochtigheid in een van de grootste ziekmakende gebouwen van dit land, het Academisch Medisch Centrum (AMC) in Amsterdam, maar woonde te voren jaren lang in een soort gangkast in een binnenstadsziekenhuis waar de verwarming zomers werd uitgeprobeerd en 's winters niet werkte. Mijn frisse lucht betrok ik van de parkeerplaats.

Het feit dat de werknemer wordt gehersenspoeld door kantoorarchitect en volkscommissaris voor de inrichting kan leiden tot verzet tegen monotoon werk in een uniforme omgeving en arbeidsverzuim is nu eenmaal in dit land stemmen met de voeten. Dat onze keurige werkruimten onze afweer lamleggen en onze luchtwegen aantasten is een keurig excuus maar geen aantoonbaar feit.

Bovendien is het in de open lucht ook niet alles. De hete zomer in Italie heeft zichtbaar tot het sick culture syndrome geleid. In de kloostertuin van de Santa Croce in Florence heb ik diverse Amerikaanse toeristen van rijpere leeftijd gevloerd gezien, neergelegd in het stukje gras dat nog in de schaduw viel.

Een Florentijnse psychiater, mevrouw Graziella Magherini, heeft de afwijking bestudeerd en beschreven als het Stendhal syndroom. Stendhal was de eerste moderne toerist die na Goethe Italie uitputtend bezocht. Bij een bezoek aan dezelfde Sante Croce beving hem paniek, sloeg zijn hart over en voelde hij het leven wegebben maar herstelde door op een bankje rustig te gaan lezen. De overweldigende aanblik van de cultuurgeschiedenis, aldus mijn psychiatrische collega, geeft niet alleen aan barbaren een cultuurschok, maar herinnert ook aan de vergankelijkheid.

De Santa Croce is in dat opzicht ziekmakend want de praalgraven van Michelangelo tot Rossini staan er, naast een droevig beeld van Dante en bij alle artistieke schoonheid zou zo'n mausoleum ook de vergankelijkheid dichterbij brengen. Het Stendhal syndroom is beperkt tot bepaalde nationaliteiten, waaronder Noordeuropeanen, Amerikanen en Australiers, maar niet bij Japanners die aan claustrofobie gewend zijn. De meeste patienten herstellen na een paar dagen rust, valium en bezoek van landgenoten die de eigen taal spreken. Het syndroom schijnt ook in Venetie en Parijs te zijn herkend maar Florence is de meest ziekmakende stad. Er komen 6 miljoen bezoekers per jaar die er gemiddeld twee dagen blijven.

De stad is een concentratie van cultuur op een gesloten oppervlak, met nauwe, donkere straten, hels lawaai van scooters nu auto's verboden zijn en huizen als forten. Ook een oppervlakkige bezoeker krijgt zoveel zintuiglijk aanbod dat het sommigen moet gaan duizelen.

Er is een sterke overeenkomst met het sick building syndrome want de Renaissance architectuur van alle palazzi is formidabel, gesloten en massaal. Er ontbreekt iedere vorm van airconditioning en de machteloze bezoeker, in de Boboli tuinen, de Uffizi of de Signoria voelt zich in de grote, openbare ruimten opgesloten in een klimaat waaraan niets valt te veranderen. Michelangelo, Brunelleschi, di Cambio en andere architecten laten de bezoeker geen keus en dwingen hem hun ruimten op. De dom en de doopkerk zijn het equivalent van het nieuwe ministerie van sociale zaken en de Renaissance maakt soms even ziek als de Rabobank.

Het is kortom, nergens veiliger dan thuis, waar het nog tocht en het klimaat kan worden geregeld door ramen en deuren en ons geen Madonna's of computerschermen streng aankijken. Pascal schreef al dat alle ellende voortkwam doordat mensen niet rustig op hun kamer bleven zitten. Inkomen en vakantietoeslag drijven ons naar de ziekmakende architectuur buiten de voordeur en net als Stendhal zullen we op een bankje in de schaduw moeten gaan zitten lezen totdat het weer overgaat, want ons aanpassingsvermogen doet ons de eigen beschaving overleven.

Het sick building syndrome zal overigens maar een begin blijken van een lange reeks nieuwe ziektebeelden waarvan de oorzaak in het omgevingsmilieu wordt gezocht. De natuur had ons voor kort als ziekte-oorzaak niet veel meer te bieden dan vocht en tocht, maar in een verstedelijkt en centraal verwarmd land als het onze neemt het belang daarvan voortdurend af. Het bederf komt nu direct uit onze omgeving waar computerscherm, luchtbehandeling en schaalvergroting het onbehagen vergroten omdat we onmachtig of inwillig blijken ons aan veranderende arbeidsomstandigheden aan te passen. Van alle 80.000 Nederlanders die jaarlijks van hun werkplek naar de arbeidsongeschiktheid afvloeien, heeft 40% psychische klachten en 40% klachten van rug of bewegingsapparaat en langzamerhand is een kwart van de Nederlandse beroepsbevolking geheel of gedeeltelijk ongeschikt voor het werk.

Daarmee is onze arbeidsongeschiktheidsregeling een afkoopsom geworden bij gebrekkige arbeidsaanpassing, waaraan werkgever, werknemer en bedrijfsgeneeskunde gezamenlijk en in vereniging meewerken, ook al bestaat er natuurlijk een harde kern van werkelijke arbeidsongeschiktheid, vooral bij zwaar lichamelijk werk op oudere leeftijd, chronische ziekte en gebreken.

De hoofdzaak is dat de medische basis voor die arbeidsongeschiktheid wordt verondersteld maar geen omschreven en aantoonbare aandoening is. Psychische klachten, rugpijn, depressie of moeheid verhullen vaak een conflict in leven of werk, temeer daar aan de smalle laag van de beroepsbevolking steeds hogere eisen worden gesteld door files, automatisering en produktiviteitstoename. Gelegaliseerde ontsnapping is alleen mogelijk door ziekteverzuim, VUT of arbeidsongeschiktheid en als we onze werkgever niet aansprakelijk willen stellen dan kan nu het gebouw als schuldige worden aangewezen.