Beroepssprekers in antiek Athene

In de Atheense democratie vervulden geroutineerde redenaars een belangrijke rol, maar ze waren niet erg geliefd. Een kwestie van botsende wereldbeelden, leert een recent proefschrift.

Plato had geen goed woord over voor de Atheense democratie, en hij stond daarin niet alleen. Tijdgenoten hadden het over 'de regering van gekken'. Eigenlijk is dat, tot de Franse Revolutie, de heersende opvatting geweest. Het was ook een merkwaardig fenomeen. Geheel geisoleerd in tijd (van 508 tot 338 voor Chr.) en plaats (alleen in Athene) bestond daar iets ongehoords: een staat die geregeerd werd door gewone burgers. Het zou nog twintig eeuwen duren voor deze regeringsvorm weer een serieus alternatief werd. Daardoor werd pas in de achttiende eeuw de Atheense democratie het historische voorbeeld van vrijheid, gelijkheid en broederschap.

Inmiddels is wel komen vast te staan dat woorden als vrijheid en gelijkheid voor de oude Grieken een heel andere betekenis hadden dan voor achttiende-eeuwse Fransen. En het is maar de vraag of een moderne sociaal-democraat zich erg vrij zou voelen in Klassiek Athene. Jenny Scholten (42), oudhistoricus te Groningen, promoveerde onlangs op een onderzoek naar de waarden en normen van de gewone burger in het Oude Athene. Zij maakte daarbij gebruik van een tot dusver weinig benutte bron: de pleidooien voor de volksrechtbanken. Haar conclusie is dat waarden als tolerantie en individuele vrijheid bij de gewone burgers onbekend waren.

Eerst nog een paar woorden over het hoge democratische gehalte van de Atheense staat. Iedere burger, dat wil zeggen iedereen die geen vrouw, slaaf of vreemdeling was, kon in de volksvergadering spreken, wetten indienen en stemmen. De volksvergadering besliste volgens het one-man-one-vote principe over alle belangrijke politieke zaken. De bestuurlijke ambten stonden open voor alle burgers en er werden presentiegelden uitgekeerd, zodat ook arme burgers ze konden bekleden.

De gewone burger had niet alleen een grote inbreng in de politieke besluitvorming, hij speelde ook een belangrijke rol in de rechtspraak. Iedere burger kon zich aanmelden als lid van de volksrechtbank. Door loting werden gerechtshoven van minimaal 201 leden samengesteld. In de praktijk was er echter een vrij kleine groep die de politieke en juridische besluitvorming domineerde, de retoren. Gelijktijdig met de ontwikkeling van de democratie was de retorica tot bloei gekomen. Uit heel Griekenland kwamen sofisten naar Athene die op straat rijke jongelingen les gaven in de kunst van spreken in het openbaar.

Scholten: ' Al tijdens mijn studie klassieke talen ergerde het mij dat er wel veel aandacht was voor de literaire aspecten van de retorica, maar helemaal niet voor retorica als argumentatietheorie. Voor politici en advocaten was retorica een zeer praktisch instrument. In de democratie was politiek succes afhankelijk geworden van de mate waarin men in staat was een groot publiek te overtuigen. Retorica geeft regels voor het opbouwen van een bondig en helder betoog en leert je je eigen argumenten zo gunstig mogelijk te presenteren.' Hoewel er in de Atheense maatschappij dus grote behoefte was aan retoren, was het oordeel over hen unaniem negatief. Scholten: ' Dat is een frappant contrast met de beoordeling van de latere retorica, vooral in de Romeinse Tijd. Een man als Cicero werd hogelijk geeerd. Maar als je de Griekse bronnen leest is het alsof alle slechtheid van de maatschappij zich in de retoren geconcentreerd heeft'.

Slecht karakter

Deze discrepantie was nog niet eerder onderwerp van serieus onderzoek geweest. Generaties historici hadden uit de bronnen overgenomen dat alle retoren een slecht karakter hadden. Naar een meer wetenschappelijke verklaring was nog niet gezocht. Scholten vond een verklaringsmodel in een voor oudhistorici ongebruikelijke hoek: bij de sociolinguist Basil Bernstein, die de problemen van kinderen uit lagere milieus in het moderne onderwijs wijt aan de verschillende codes die bij de kinderen thuis en op school heersen. ' Bernstein beschrijft heel mooi de verwarring van die kinderen. Vanuit de restricted code waarmee zij zijn opgevoed hebben zij bijvoorbeeld geleerd dat ze moeten luisteren naar wat vader en moeder zeggen. Hun mening doet er niet toe. Maar de school, waar de elaborated code heerst, eist van hen juist dat ze hun eigen mening geven! Dat is een botsing van onverenigbare denkwerelden. Ik vroeg me af of het hele conflict tussen de retoren en hun publiek niet ook voortkwam uit een botsing tussen een elaborated en een restricted code.' De eerste stap was aan te tonen dat de retorica veel aspecten van Bernstein's elaborated code bevat. Scholten: ' Dat heb ik gedaan aan de hand van een retorisch handboek uit de vierde eeuw: Rhetorica ad Alexandrum van Anaximenes van Lampsakos. Daarin wordt de retor geleerd zoveel mogelijk geleerd te denken en in algemene categorieen te spreken, die hij steeds weer kan gebruiken. Een voorbeeld daarvan zijn de indicium-bewijzen, dat zijn een soort aanvullende bewijzen die voor de volksrechtbank gebruikt werden. Hierbij gaat de retor steeds van een hypothetisch uitgangspunt uit, dat hij toetst aan de concrete zaak. Het uitgangspunt is bijvoorbeeld: 'Mensen worden aangezet tot misdaad door hebzucht'. Vervolgens verstrekt de retor voorbeelden waaruit blijkt dat zijn client niet hebzuchtig is. Daarmee heeft hij dan 'bewezen' dan zijn client onschuldig is. Voor restricted code-denkers is het heel moeilijk om te zien dat wat als werkelijkheid wordt gepresenteerd, in feite slechts een mogelijkheid is, omdat zij niet in mogelijkheden denken.'

Geen bronnen

Moeilijker was het om te bewijzen dat de gewone burgers in Athene alleen over een restricted code beschikten. Er zijn namelijk geen bronnen die door leden van de lagere klassen geschreven werden. Onderzoek naar hun taalgebruik was dus onmogelijk. Wel is het mogelijk een indruk te krijgen van de waarden die voor hen belangrijk waren. De rechtbankpleidooien zijn daarvoor een goede bron. Burgers merkten al gauw dat ze betere kansen hadden om te winnen als ze bij een proces gebruik maakten van de diensten van een retor. Een aanklager moest zelf het woord voeren, maar liet zijn pleidooi door een retor schrijven. Een aangeklaagde mocht zich wel laten verdedigen. Hoewel de pleidooien dus geschreven zijn door retoren die beschikten over een elaborated code, geven ze toch een beeld van de waarden en normen van de gewone burgers, omdat ze een jury moesten zien te overtuigen die voor een groot deel uit gewone burgers bestond. De pleidooien volgen een vast stramien. Bijna standaard is dat de retor voor de beklaagde vrijspraak vraagt. Daarbij beroept hij zich op de goede daden die beklaagde voor de gemeenschap heeft gedaan. De tegenstander moet juist vervolgd worden, vanwege alle slechte dingen die hij op z'n geweten heeft.

Scholten: ' Uit wat als goede en slechte daden wordt aangevoerd blijken de waarden en normen van de juryleden. En dat zijn allemaal restricted code normen. Of je vrijspraak krijgt of vervolgd wordt is niet alleen afhankelijk van wat je gedaan hebt en ook niet van de wet, maar van je gedrag in je dagelijks leven. Of je respect hebt voor je ouders, of je je zusters een bruidschat hebt gegeven, of je seksuele leven in overeenstemming is met de normen.' Het collectivistische denken dat kenmerkend is voor een restricted code gaat zover, dat er in de pleidooien niet eens consistent over een persoon gesproken wordt. ' Je krijgt echt de indruk dat het individu niet waargenomen wordt. Het individu staat niet terecht, maar de groep waartoe hij behoort. 'Mijn grootvader heeft dat en dat gedaan en op grond daarvan verdien ik vrijspraak' en 'mijn broer heeft dat gedaan'. Een beklaagde zegt zelfs dat hij zoveel verdiensten heeft dat 'ook als een van mijn vrienden een dergelijk proces zou hebben gehad, ik er aanspraak op zou maken dat u mij gratie zou verlenen'. Hij maakt dus geen onderscheid tussen zichzelf en zijn vriend.' Gebruik makend van de theorie van Bernstein blijken de klachten over de retoren het gevolg van twee factoren te zijn. Ten eerste begrijpen restricted codedenkers een heleboel aspecten van professioneel werken niet. Zo zien zij in het feit dat een retor zijn geld verdient met de verdediging van een client het bewijs dat de retor oneerlijk is. Een begrijpelijke gedachte, als je er rekenschap van geeft dat in het traditionele rechtssysteem de verdediging gevoerd werd door prominente vrienden en familie van de beklaagde. Zij hoefden geen juridische kennis te hebben, maar toonden door hun aanwezigheid dat de beklaagde een goed karakter had.

Verkrachters

Een zelfde soort probleem speelde bij de verdediging van mensen die duidelijk schuldig waren. Volgens de elaborated code heeft iedereen recht op verdediging. Maar in de ogen van restricted code-denkers is iemand die een misdadiger verdedigt zelf slecht. Scholten: ' Er zijn nog steeds mensen die daar moeite mee hebben. Een tijdje geleden voerden vrouwen actie tegen advocaten die verkrachters verdedigden. Dat is precies dezelfde redenering.' De tweede factor die geleid heeft tot het negatieve oordeel over de retoren is dat ze vaak misbruik maakten van het beperkte denkvermogen van hun publiek.

Omdat in het oude Athene rechtspraak en politiek nauw met elkaar verbonden waren kon Scholten ook de politieke opvattingen van de gewone burgers uit de pleidooien afleiden. ' Ook het politieke denken is gebaseerd op een restricted code: het gaat steeds weer om de onderschikking van leider en burger aan het collectief. Er is een mooi verhaal over Demosthenes, een van de belangrijkste leiders in de vierde eeuw. Hij werd erop aangevallen dat hij zich, toen hij zijn dochter had verloren, niet aan het voorgeschreven aantal dagen rouw had gehouden. Daarom was hij een slechte vader, dus kon hij geen goede leider zijn.' Je zou kunnen zeggen dat het denken van de lagere klassen nogal Spartaans was. Aan de andere kant vind ik het toch ook wel een heel aardige opvatting over democratie. Er wordt zo zwaar gehecht aan solidariteit met de groep. Het blijkt heel duidelijk uit die pleidooien dat iemand die bijvoorbeeld een arm meisje aan een bruidsschat had geholpen enorm gewaardeerd werd. Inderdaad, als je voor het gerecht werd gesleept ging het keihard, maar als je goede daden kon aanvoeren, werd je op basis daarvan ook vrijgesproken ook al had je de moord toch gepleegd.' Retoren en demokratie. Funkties en disfunkties van de retorika in klassiek Athene. Groningen 1990. Proefschrift verkrijgbaar door overboeking van f20, - op giro 17.24.39.3 met vermelding van 'Retoren' en uw adres. Bernstein, B., Class, Codes and Control, I: Theoretical Studies towards a sociology of Language. London, 1977.

Elaborated en restricted code

Bernsteins onderscheiding elaborated/restricted sluit aan bij een these die Emile Durkheim in 1893 in De la (: -) du travail social ontvouwde. Durkheim onderscheidde twee typen samenlevingen: de traditionele maatschappij met weinig arbeidsdifferentiatie en een collectivistische moraal ('mechanische solidariteit') en een moderne maatschappij met een individualistische moraal ('organische solidariteit'). Bernstein voegde de dimensie taal toe. De taal waarover iemand beschikt en zijn manier van waarnemen en denken zijn volgens Bernstein nauw met elkaar verbonden; wie nooit de woorden voor de kleuren leerde kan geen rood zien. Terwijl Durkheim de twee typen mentaliteit historisch op elkaar liet volgen, meende Bernstein dat ze ook binnen een samenleving konden bestaan: mensen in lagere klassen hebben een ander taalgebruik en een andere mentaliteit dan mensen in hogere klassen. Deze constellatie van taal en mentaliteit noemde Bernstein een code. Iedereen groeit op met een restricted code, maar verdere opleiding en levenservaring stellen iemand in staat zijn code uit te breiden tot een elaborated code.

Restricted code taalgebruik is concreet. De mentaliteit is die van een kleine, gesloten groep, waarin iedereen elkaar kent. Het belang van de groep weegt zwaarder dan het individuele belang. Persoonlijke en zakelijke relaties vallen meestal samen. Het soort kennis dat met een restricted code geleerd kan worden is concreet en gebonden aan specifieke situaties. Wezenlijk voor een elaborated code is het inzicht dat de werkelijkheid op meer dan een manier gezien kan worden. Het taalgebruik is abstracter en genuanceerder. Een elaborated code biedt de mogelijkheid kennis die volgens algemene principes werkt in meerdere situaties te gebruiken en dat verschaft een voorsprong.