Hulp aan Moskou uitgebreid besproken, maar 'Sovjet-Unie isniet voor dollars te koop'; Bush en Gorbatsjov oneens over gebruik vangeweld

HELSINKI, 10 sept. Verdere isolering van Irak om president Saddam Hussein op de knieen te dwingen, dat is de beleidslijn waarover de Amerikaanse president Bush en Sovjet-president Gorbatsjov gistermiddag volledige overeenstemming hebben bereikt. De boodschap die de Iraakse president Saddam Hussein via de televisie naar de twee leiders stuurde, enkele uren voordat ze zich met elkaar om de tafel schaarden, kon daarin geen verandering brengen.

De besprekingen begonnen zondagmorgen enkele minuten over tien. Aanvankelijk was voorzien in een uur durend onderhoud tussen Gorbatsjov en Bush, waarbij slechts tolken en secretarissen aanwezig zouden zijn. De overige medewerkers van de twee presidenten werden echter drie uur lang, tot aan de lunchpauze, buiten de deur gehouden. Algemeen werd dit uitgelegd als een bewijs van de bijzonder goede verstandhouding die tussen de twee presidenten is ontstaan. Op de vraag of het onderlinge begrip was toegenomen, zei president Bush: 'Dat begrip heeft zich door de jaren heen kunnen ontwikkelen. We proberen dat begrip te versterken, ik denk dat de wereld dat duidelijk ziet. Twintig jaar geleden was het er nog niet. Maar hoe kun je wederzijds begrip kwantificeren? We bekijken alles niet op dezelfde manier, maar daar valt over te praten (...) Verschillen blijven er wel, maar daarover praten we nu op basis van een gemeenschappelijk uitgangspunt.'

Op de lange baan

De in Helsinki bereikte overeenstemming over een gezamenlijke oproep aan de Iraakse president om zich onvoorwaardelijk uit Koeweit terug te trekken, het herstel van de legitieme regering van Koeweit mogelijk te maken en alle gijzelaars te laten gaan, was mogelijk geworden doordat de Verenigde Staten de kwestie van het gebruik van geweld tegen Irak voorlopig nog even op de lange baan hadden geschoven. Vorige week zei de Amerikaanse minister van buitenlandse zaken, James Baker, in het Congres al: 'Ik denk dat we vooralsnog de diplomatie het werk kunnen laten doen.'

En Brent Scowcroft, de veiligheidsadviseur van president Bush, verklaarde zaterdagavond in Helsinki: 'Ik denk dat we een zodanige strategie hebben uitgezet dat die een goede kans van slagen heeft zonder het gebruik van geweld.'

Op deze lijn hebben de leiders van de Sovjet-Unie en de Verenigde Staten elkaar kunnen vinden.

Het feit dat de twee presidenten de discussie over een mogelijk gewelddadig ingrijpen uit de weg gingen, duidt er echter op dat er op dit punt nog wel verschil van mening bestaat. Gorbatsjov sluit het gebruik van geweld uit, terwijl de Amerikaanse president de indruk wekt geweld wel te willen aanwenden als mogelijk laatste redmiddel om de kwestie tot een oplossing te brengen.

Gorbatsjov maakte overigens duidelijk dat de bereikte overeenstemming niet door de Amerikanen gekocht is. De Verenigde Staten zijn weliswaar bereid de Sovjet-Unie economische hulp te bieden om 'de perestrojka te doen slagen', maar de Sovjet-leider liet weten dat geen verband bestaat tussen de verklaring van Helsinki en die hulp. 'Het zou te simpel zijn te veronderstellen dat de Sovjet-Unie voor dollars te koop zou zijn, ook al zitten we in een moeilijke economische situatie.'

Een delegatie van Amerikaanse zakenlieden, die gisteren nog in Helsinki was, zal deze week in Moskou besprekingen voeren over mogelijke vormen van samenwerking. Over aard en omvang van de economische hulp was, zo meldde president Bush, in Helsinki uitvoerig gesproken. Hij zei dat de Russen zich een niet al te grote voorstelling zouden moeten maken van de nu geboden hulp. 'Met de enorme tekorten die we hebben, zijn we niet in de positie om grote cheques uit te schrijven', aldus Bush.

Eergevoel

Voor Gorbatsjov was de ontmoeting in Helsinki van belang om zijn positie als leider van een grote mogendheid op het internationale toneel te bevestigen. In zijn televisieboodschap zaterdagavond gericht aan de twee leiders probeerde de Iraakse leider Saddam Hussein Gorbatsjov juist daar op aan te vallen. Saddam stelde daarin dat de Sovjet-Unie zich als grote mogendheid zou kunnen bewijzen door zich tegen de Verenigde Staten af te zetten en hij poogde daarmee op het eergevoel van Gorbatsjov te spelen. De Sovjet-leider maakte gisteren duidelijk dat de rol van zijn land in het Midden-Oosten nu naast de Verenigde Staten was. Veelzeggend was in dat verband dat Gorbatsjov onthulde dat president Bush hem had toegegeven dat de Amerikanen lang van oordeel waren geweest dat de Russen in het Midden-Oosten niets te zoeken hadden. 'Maar wat nu hier gezegd is, maakt duidelijk dat het voor ons heel belangrijk is om in het Midden-Oosten samen te werken, zoals ook in andere wereld-politieke kwesties', aldus Gorbatsjov.

De oproep aan Saddam Hussein hoeft overigens verdere besprekingen tussen Moskou en Bagdad in de nabije toekomst niet in de weg te staan. De Amerikaanse president Bush zei gisteren niet om een dergelijk overleg te hebben gevraagd, aangezien er nog steeds onderhandeld wordt tussen Irakezen en Russen. De Iraakse minister van buitenlandse zaken Tareq Aziz had vorige week in Moskou een ontmoeting met president Gorbatsjov en hij gaf toen al de wens te kennen dat hij na afloop van de top in Helsinki graag opnieuw een ontmoeting met de Sovjet-leiding zou hebben. President Gorbatsjov leek die mogelijkheid gisteren uitdrukkelijk open te houden: 'Het soort communicatie dat we tot dusver met de Irakezen hebben gehad, geeft ons de hoop dat de banden die wij met hen hebben positief kunnen worden aangewend voor ons allen en voor het vinden van een vreedzame oplossing van dit probleem'.

Exemplarisch

Zowel Amerikaanse als Sovjet-functionarissen hebben dit weekeinde in Helsinki duidelijk gemaakt dat deze nieuwe aanpak van een internationaal vraagstuk wel eens exemplarisch zou kunnen zijn voor eventuele toekomstige conflicten. Het is veelzeggend dat zowel Bush als Gorbatsjov zaterdag bij aankomst in Helsinki te verstaan gaven dat deze ontmoeting wel eens van historische betekenis zou kunnen blijken te zijn. Bush zei: 'De acties die we nu ondernemen, zullen de verhoudingen voor de komende jaren vormgeven.' Gorbatsjov liet zich in dezelfde geest uit toen hij zei dat de nu gegroeide verstandhouding tussen Russen en Amerikanen 'door geen enkele ontwikkeling' zou kunnen worden aangetast. Dat soort uitlatingen duidt erop dat Washington en Moskou na het einde van de Koude Oorlog een nieuw begin willen maken en op basis van hun gemeenschappelijke belangen eventuele problemen in de wereld te lijf willen. En zoals minister van buitenlandse zaken, James Baker, het vorige week in het Congres zei: 'Dit is waarschijnlijk niet de laatste crisis van deze soort waarmee we in deze regio worden geconfronteerd.' Moskou en Washington hebben na veertig jaar antithese een nieuwe synthese gevormd. Zoals al eerder bleek uit de terugtrekking uit Oost-Europa en uit de instemming van Moskou met het NAVO-lidmaatschap van het verenigde Duitsland kiest de Sovjet-Unie niet langer voor de militair-politieke factor, niet voor het beheersen van een deel van de wereld, maar voor de inbedding in het geheel van de wereldwijde economische en politieke verhoudingen. Volgens Gorbatsjov is hier sprake van een onvermijdelijk proces. Tijdens de persconferentie formuleerde hij de nieuwe verhouding aldus: 'De geschiedenis dicteert dat veel zal afhangen van de manier waarop onze twee landen kunnen samenwerken. Dat is niet onze ambitie, dat is de manier waarop de geschiedenis zich heeft voltrokken.'

    • Herman Amelink