TURKIJE; Top 10

De boeken toptien in het Turkse weekblad Nokta (Punt) ziet er deze week als volgt uit: 1. Dovlet (een komische verbastering van devlet-staat) door Bekir Coskun2. Kara Kitap (Het Zwarte boek) door Orhan Pamuk3. Kodes A. S. (Gevangenis NV) door Yalcin in Dogan(4. Kazim Karabekir Anlatiyor (Kazim Karabekir vertelt) door Ugur Mumcu5. Borsanin ABC' si (Het ABC van de effectenhandel) door Abdurrahman Yildirim6. Bir (Een) door Richard Bach7. Once (C,)ocuklar Oldu (Eerst overleden de kinderen) door Erbil Tusalp8. Seytan Zehiri (Het vergif van de duivel) door Robert Cook9. Serenissima (originele titel) door Erica Jong10. Herkesin Borsa Rehberi (populaire gids voor de effectenhandel)In Nummer 1, Dovlet, lucht de journalist Bekir Coskun van de populaire krant Sabah (Morgen) zijn ongenoegen over de feitelijke machthebbers in Turkije: de regerende Moederlandpartij en de oud-partijleider en huidig president, Turgut Ozal. Wat Bekir Coskun vooral dwars zit is dat niet het landsbelang bij deze partijmensen en hun oude en nieuwe leiders voorop staat, maar persoonlijk gewin en aanzien.

Dovlet is zo'n boek waarvan er de afgelopen jaren vele zijn geschreven door politieke journalisten in Turkije die het gevoel hebben dat ze hun gram in hun krant niet helemaal kwijt kunnen. In de meeste gevallen was het de perscensuur die hun geheel of gedeeltelijk het zwijgen oplegde, terwijl bij anderen, zoals bij Bekir Coskun, het voortijdig beeindigen van een artikelenserie op last van de rechter er aanvankelijk voor zorgde dat belastende informatie in dit geval over president Ozal voor de lezer verborgen bleef. Nummer drie, Kodes A. S., is geschreven door Yalcin in Dogan, jongste bankier in Turkije. In het begin van de jaren tachtig groeide de toen achttienjarige knaap uit tot een levende legende in Turkije door zich plotsklaps van theejongen tot bankier te ontpoppen. In die tijd was het onder de door hoge inflatie geplaagde bevolking van Turkije een ware rage om de spaarcenten tegen woekerrente aan lugubere geldmakelaars toe te vertrouwen. Een van hen was Yalcin in Dogadie ondanks zijn jeugdige leeftijd zoveel respect afdwong dat zelfs oud-generaals bij hem gingen werken.

Net als de andere geldmakelaars ging echter ook Yalcin in Doguiteindelijk failliet. Het grote verschil is alleen dat de anderen na een betrekkelijk lichte straf nu weer vrij rondlopen, terwijl de jonge bankier tot 25 jaar celstraf werd veroordeeld. Men houdt het er hier in Turkije op dat dat komt omdat Yalcin in Dogan met naspeculeerde met geld uit legerkringen.

In zijn boek beschrijft hij hoe hij ook in de gevangenis zijn handelsgeest laat werken. Hij richt samen met anderen nv's op en brengt door gevangenen gemaakte produkten zo lucratief mogelijk aan de man.'Kodes' is geen gangbaar Turks, maar bargoens en komt qua betekenis in de buurt van het in Nederland nauwelijks nog gebruikte woord 'nor'. Nummer vier, Kazim Karabekir vertelt, is opnieuw een boek van een journalist, de vooraanstaande Ugur Mumcu van de linkse krant Cumhuriyet (Republiek). Hij is een jurist die niet alleen een dagelijkse column schrijft in de Cumhuriyet, maar die bovendien in een verbazingwekkend tempo boeken met onthullingen laat verschijnen.

Met zijn jongste publikatie roert Ugur Mumcu een onderwerp aan dat nog steeds heel gevoelig ligt in Turkije: wat is er met de vrienden van de stichter van de Turkse republiek Turkije, Ataturk, gebeurd nadat deze president werd? Kazim Karabekir was de generaal van het leger in het oosten van Turkije na de val van het Ottomaanse rijk. Ataturk wist dat zonder zijn militaire steun de door hem beoogde bevrijdingsoorlog geen kans van slagen had. Het was voor hem dan ook een hele opluchting toen generaal Karabekir hem liet weten zich onder zijn bevel te zullen voegen.

Maar na de stichting van de republiek in 1923 groeiden de twee mannen uit tot politieke rivalen. Herhaaldelijk botsten zij in het parlement. Zoals Ugur Mumcu nu laat zien is de grondslag voor het afbrokkelen van de aanvankelijk innige vriendschap niet terug te voeren op het feit zoals altijd is beweerd in Turkije dat Kazim Karabekir er in tegenstelling tot de hervormer Ataturk rechtse ideeen op nahield.

Generaal Karabekir zou in wezen een liberaal zijn geweest die vooral bezwaar had tegen de voortvarende en eigenzinnige manier waarop Ataturk zijn land probeerde te moderniseren. Zelfs voor de intellectuele elite in Turkije is het boek van Ugur Mumcu daarom een echte eye opener.

Tot slot de nummers vijf en tien, die wijzen op een nieuwe trend in Turkije: het speculeren met aandelen. De enkele jaren geleden geopende beurs in Istanbul is inmiddels uitgegroeid tot de snelst groeiende in de wereld. Zelfs Turkse huisvrouwen en gepensioneerde mannen zijn dagelijks in de straten rondom het beursgebouw te vinden, waar de kleinere handel zich afspeelt.

Na een bomaanslag is de beurs namelijk alleen nog maar toegankelijk voor de professionele effectenhandelaren. De interesse van het Turkse volk in aandelen is er desondanks niet minder op geworden. De Turken hebben de afgelopen decennia een soort tweede natuur ontwikkeld voor wat betreft het vermeerderen van hun door hoge inflatie nog steeds in waarde kelderende spaargeld.

    • Froukje Santing