LERAAR

Voor de meeste beroepen geldt dat er een kloof bestaat met de opleiding; het vak moet in de praktijk geleerd worden. Meestal loopt de noviet mee aan het handje van een leermeester, waardoor grote blunders voorkomen worden. En als er fouten gemaakt worden, blijven die zonder al te grote consequenties.

Leraren daarentegen worden meteen in het diepe gegooid, ze moeten het vanaf het eerste moment alleen doen. Bovendien komen ze in de complexe situatie terecht waarin ze tegelijkertijd kennis moeten overdragen en de klas in toom moeten houden. Uit eigen ervaring weet ik hoe moeilijk dat is.

Vonk heeft tweeentwintig leraren gedurende hun eerste jaar op de voet gevolgd. De leraren, die op verschillende schooltypen lesgaven, werd gevraagd een 'logboek' bij te houden. Uit die logboeken heeft Vonk vervolgens de belangrijkste moeilijkheden gehaald.

Voor de novieten blijkt gebrek aan orde een voortdurend probleem te zijn geweest. Zonder uitzondering kregen ze te maken met situaties waarin ze de zaak niet meer onder controle hadden, waarin een sfeer ontstond die overdracht van kennis in de weg stond. Dat beginnende leraren, maar ook sommige ervaren docenten ordeproblemen hebben, is wel bekend, hoewel ik de eerste nog moet tegenkomen die dat volmondig toegeeft. Daarom is het voor een beginnende docent wel eens prettig om de ordeproblemen van anderen zwart op wit en concreet voor zich te zien. Het kan steun bieden in een toch al zware tijd. Bovendien laten de citaten duidelijk zien hoe het niet moet.

Orde is natuurlijk niet het enige probleema waarmee de beginnende docenten te maken kregen. Uit de logboeken kwamen legio andere hindernissen naar voren. Enkele voorbeelden: het aansluiten bij het niveau van de leerlingen, improviseren, het motiveren van de leerlingen, straffen en differentieren. Met dat laatste wordt bedoeld dat leerlingen de kans krijgen op hun eigen niveau en in hun eigen tempo te werken.

Beginnend leraarschap is het tweede deel uit de reeks van drie. Het boekje opent met een beschrijving van wat Vonk 'het professionele ontwikkelingsproces van docenten' noemt. Samengevat komt dat op het volgende neer: je moet het vak leren en dat gaat met vallen en opstaan gepaard. Na verloop van tijd krijg je het vak in de vingers, kun je meer op routine varen en meer afstand nemen. Later volgt de deceptie is dit het nu? De leraar gaat op zoek naar een andere werkkring. Mislukt dat, en dat is vaak het geval, dan volgt berusting. Er zijn wel meer beroepen en activiteiten waarvoor een dergelijke cyclus geldt en echt opzienbarend is dit deel dan ook niet.

In de rest van het boekje komen allerlei problemen aan de orde. Natuurlijk is er weer het ordeprobleem, waarvan de oorzaken kort worden uiteengezet. Daarnaast ontwikkelt Vonk een schema voor het klassikaal lesgeven en is er een hoofdstuk over differentieren, dat de wat oubollige ondertitel 'hoe doet men dat' heeft meegekregen. Als beginnende leraar kon ik nauwelijks uit de voeten met dit hoofdstuk. In zeer gecomprimeerde vorm worden de verschillende manieren van differentiatie beschreven en bovendien gebeurt dat in een overbodig abstract welzijnswerkerskoeterwaals. Na lezing van dit hoofdstuk van de enige 'gastauteur' was ik niet veel wijzer.

Voor de andere hoofdstukken geldt dat veel minder. Met de aanwijzingen van Vonk over het klassikaal lesgeven, het handhaven van de orde heb ik inmiddels mijn voordeel kunnen doen. Bij het lezen van de wenken van Vonk zal niemand de mond van verbazing openvallen, ze lijken nogal voor de hand te liggen. Dat een straf redelijk, rechtvaardig en duidelijk moet zijn, zal niemand ontkennen. En dat het overstemmen van een rumoerige klas met luid gebrul vaak averechts werkt, zal ook weinig verbazing wekken. Maar het consequent uitvoeren van dergelijke waarheden als koeien is heel wat anders; theorie en praktijk sluiten niet altijd op elkaar aan. De aanwijzingen van Vonk kunnen als geheugensteun dienen en bovendien biedt zijn analyse een kader voor de interpretatie van concrete problemen.

Beginnend leraarschap. Het professionele ontwikkelingsproces van beginnende docenten nader bekekendoor J. H. C. Vonk196 blz., VU-uitgeverij 1989, f34,50 ISBN 9062568718Leraar worden, ga er maar aanstaan. Problemen van beginnende leraren nader bekekendoor J. H. C. Vonk116 blz., VU-uitgeverij 1989 (derde druk),f21,50 ISBN 9062568424

    • Pim Versteeg