Druk op president Jaruzelski om af te treden wordt steedssterker; Polen rijp voor leuzen en retoriek

WARSCHAU, 8 sept. De druk op de Poolse president, Wojciech Jaruzelski om spoedig af te treden wordt steeds sterker. In de straten van Warschau voeren aanhangers van de Centrum-Alliantie, een politieke groepering die een steunpilaar is voor Lech Walesa, handtekeningenacties om de generaal in het Belweder tot aftreden aan te zetten. 'Is dit democratie?', roepen ze vurig in een debat met voorbijgangers. 'Een president van het oude regime en een premier in een parlement waarvan slechts 35 procent vrij is verkozen'.

De activisten van de Centrum-Alliantie eisen dat zo spoedig mogelijk verkiezingen worden uitgeschreven en voor hen is er maar een echte kandidaat: Lech Walesa, de vakbondsleider uit Gdansk die Polen aan het communisme ontworstelde.

De druk op Jaruzelski is deze week groter geworden omdat een tweede politieke groepering, die is voortgekomen uit de vakbond Solidariteit de Burgerbeweging voor Democratische Actie (ROAD), snelle presidentsverkiezingen bepleit. ROAD, de tegenhanger van de Centrum-Alliantie, werd medio juli opgericht en bestaat vooral uit intellectuelen, veelal voormalige vrienden en adviseurs van Walesa die met de vakbondsleider hebben gebroken. 'We kunnen niet meer aan spoedige verkiezingen ontkomen omdat de strijd om het presidentschap die nu achter de schermen wordt gevoerd Polen politiek dreigt te verlammen', zegt Henryk Wujec, de secretaris van de groep parlementsleden die namens Solidariteit in de Sejm zitten. Wujec die enkele maanden geleden door Walesa uit het bestuur werd gezet van de burgercomites binnen Solidariteit is een van de oprichters van ROAD. 'We hebben premier Mazowiecki benaderd om zich kandidaat te stellen voor het presidentschap. Walesa zou geen goede president zijn. Ik ken hem als een handige tacticus, een geslepen politicus en een vastbesloten vechter tegen het communisme, maar een democraat is hij beslist niet.'

Laatste middel

Het moment waarop Jaruzelski aftreedt wordt bepaald door Jaruzelski zelf en daarmee heeft de generaal, die eind 1981 de staat van beleg in Polen afkondigde, een laatste middel om de politiek te beinvloeden. De Sejm komt op 20 september weer voor het eerst na het zomerreces in vergadering bijeen en zal dan een debat beginnen over nieuwe kieswetten en een verandering van de grondwet. Volgens de huidige grondwet wordt de president door het parlement gekozen, een bepaling die zowel de Centrum-Alliantie als ROAD willen wijzigen. 'De president moet worden gekozen via algemene verkiezingen en niet door een parlement dat al voor 65 procent bestaat uit vertegenwoordigers van de oude orde', aldus Wujec. 'Als de Sejm tot grondwetsverandering besluit dan weet Jaruzelski dat het moment van aftreden dichterbij is gekomen en kunnen er later dit jaar verkiezingen worden gehouden.'

ROAD en de Centrum-Alliantie verschillen echter aanzienlijk over de rol van de toekomstige president en de vorm van democratie die Polen zal moeten krijgen. ROAD is een uitgesproken voorstandster van een parlementaire democratie waarin de president met name ceremoniele bevoegdheden bekleedt, maar de Centrum-Alliantie pleit voor een sterke rol van de president. 'Dit land heeft een sterke leider nodig omdat het landschap met politieke partijen zal versplinteren', zegt Lech Kaczynski, vice-voorzitter van Solidariteit en een van de naaste adviseurs van Walesa. Lechs tweelingbroer Jaroslaw is de leidinggevende figuur binnen de Centrum-Alliantie en de gebroeders Kaczynski worden in de Poolse pers regelmatig afgeschilderd als de tweekoppige draak die Walesa naar het Belweder rijdt. 'Ik ben voor een Frans systeem met een sterke president', zegt Lech Kaczynski. 'Wat mij betreft heeft Lech Walesa in Polen evenveel macht als Francois Mitterrand Frankrijk'.

Walesa voert in feite al maanden een campagne om tot president te worden gekozen. Hij heeft felle kritiek op de regering van premier Mazowiecki die volgens hem niet snel genoeg breekt met de communisten en liet zich in een interview ontvallen dat Polen 'een president met een bijl nodig heeft'.

Hoewel Walesa nadien liet weten met de bijl alleen te doelen op het 'doorhakken van de banden met de oude nomenclatura' vonden zijn tegenstanders de uitspraak typerend voor Walesa. 'Hij heeft een bijl gezet in de vriendschappen met zijn voormalige adviseurs, hij zet ze soms als afval aan de weg', zegt een vrouw op het hoofdkantoor van ROAD in het Cultuurpaleis van Warschau.

Ook ROAD krijgt het zwaar te verduren van Walesa. Hij juicht de vorming van de nieuwe groep weliswaar toe omdat in 'zijn Polen' diverse partijen actief moeten zijn, maar hij schildert de oprichters af als een 'stelletje intellectuelen die niet weten wat het volk wil'.

De geschillen en de politieke stijl van ROAD en de Centrum-Alliantie komen sterk overeen met een sociale deling van Polen. ROAD: de stedelijke elites, de beter opgeleiden, kortom de intelligentia. En de Centrum-Alliantie: conservatief, nationalistisch en traditioneel katholiek. Walesa weet precies welk deel de meerderheid van de Polen uitmaakt en welke stroming de gunst mag verwachten van de machtige katholieke kerk.

Een doel

Tot nu toe heeft ROAD nauwelijks een programma. De beweging heeft slechts een doel: steun aan de regering-Mazowiecki. 'Polen is op zoek naar een democratische structuur en een andere vorm van economie en daarvoor willen we Mazowiecki de tijd geven', zegt Wujec. Maar voor de Polen begint de tijd steeds krapper te worden. De werkloosheid stijgt gestaag en de koopkracht is verminderd met veertig procent. Vooral de mensen buiten het arbeidsproces, de werklozen en bejaarden, kunnen de eindjes niet meer aan elkaar knopen. Elke ochtend slenteren veel oude mensen door de straten van Warschau met een boodschappentas langs de winkels en kijken door de ramen van de slagerijen alsof het de vitrines van juweliers zijn.

Dieptepunt

De populariteit van de regering is gedaald tot een dieptepunt en ook premier Mazowiecki krijgt steeds minder lof. De Polen worden steeds meer ontevreden en Walesa werpt zich op als spreekbuis van de ontevredenen. Het politieke klimaat in het land is rijp voor leuzen en retoriek. 'Er is maar een oplossing: Walesa moet president worden', concludeert Lech Kaczynski. 'Alleen Walesa kan een sterk schild vormen om het proces van hervormingen te beschermen. Als hij, het symbool van hoop in een natie die verkeert in wanhoop, niet snel de leiding van het land overneemt, loopt Polen deze winter vast in een stroom van stakingen'.