De Rembrandt van de omstreden professor Mieke Bal

In 1988 zond de VPRO een reeks van vijf portretten van professoren uit. Het waren allemaal mannen, en dat viel niemand op. Het ging om de persoon en om de wetenschap en dat de sekse wellicht van invloed is opwat iemand denkt en doet, is geen vraag die ooit aan een man wordt gesteld.

Nu deze reeks wordt vervolgd met vier vrouwelijke wetenschappers, is dezevraag ineens wel aanwezig en gaat het plotsklaps om vrouwen in dewetenschap. Een als vanzelfsprekend ervaren verschuiving, die beter dan welk lang betoog ook illustreert dat er iets mis is met de gelijke kansen.

In de portretten van Tom Verheul is de ongelijkheid gelukkig niet tot centraal thema verheven. Het komt aan bod, omdat het een element is dat niet kan worden genegeerd, maar het draait om de personen en hun wetenschappelijk werk. Verheul filmde zonder vooringenomenheid en gaf ook de in Nederland zeer omstreden prof dr. Mieke Bal een volstrekt eerlijke kans, die zij optimaal benut. Mijn aanvankelijke bezwaar dat het toch wel erg onhandig is om een reeks van vier te beginnen met een filmportret van een vrouw die als feministe te boek staat, is na het zien van de eerste aflevering verdwenen. De zorgvuldigheid waarmee Bal haar visie op Rembrandt's vrouwenportretten onderbouwt, geeft wel aan dat enig feminisme waarschijnlijk een voorwaarde was om het begin te vinden, het voortzetten ervan vereist geen vrouwenblik, maar slechts de ogen en de hersens van een zorgvuldig beschouwer en verzamelaar van details. Het is te gemakkelijk om Bal's visie op de symboliek, die Rembrandt in De zelfdoding van Lucretia heeft gelegd, af te doen als onwetenschappelijk, zoals Verheul nog probeert.

Bal is niet alleen hoogleraar literatuurwetenschap, zij bezet ook de prestigieuze Susan B. Anthony-leerstoel voor vrouwenwetenschap. Het beeld dat de film daarvan geeft, wordt volledig gedomineerd door het feit dat in de periode dat de VPRO-ploeg naar Rochester reisde, in die plaats veertien vrouwen werden vermoord. Bal analyseert ook in de collegezaal de manier waarop politie en kranten hierover berichten. Dat geeft, gecombineerd met haar angst voor de moordenaar die nogal dicht in de omgeving van haar woning zijn lugubere bijdrage levert, een even realistisch als vertekend beeld op van haar opvatting over vrouwenstudies. De noodzaak ervan hoeft door deze samenloop van omstandigheden nauwelijks te worden uitgelegd.