'AFSCHRIKKING WERKT NIET IN MIDDEN-OOSTEN'; Centre for Arab Gulf Studies: Het pessimisme van het Centre for Arab Gulf Studies

Op 1 augustus 1990, een dag voor de invasie van Koeweit door Irak, werd op het Cen tre for Arab Gulf Studies in de Britse stad Exeter het eerste exemplaar van het boek After the war: Iraq, Iran and the Arab Gulf aan de pers gepresenteerd. Uit de titel blijkt dat niet over de Perzische Golf wordt gesproken, maar over de Arabische. Er zijn in de wereld maar weinig instituten die zich specifiek bezig houden met de Golf en in Exeter wordt bewust rekening gehouden met de gevoeligheden van de kleine staten aan de Golf ten aanzien van Iran, waarmee deze alles behalve vriendelijke relaties onderhouden. ' Er worden al zoveel fouten gemaakt als het om de regio gaat, ' zegt de samensteller van het boek, de eenendertigjarige Charles Davies, belerend.

De bundel is een compilatie van vijftien lezingen die op het studiecentrum in Exeter waren gehouden over de toekomst van de Golflanden na de beeindiging van de vijandelijkheden tussen Iran en Irak. Analyses van Britten, maar vooral van deskundigen die afkomstig zijn uit de regio zelf. Daarbij ligt de nadruk op de betrekkingen tussen Irak en de omringende landen, die zich, met uitzondering van Iran, in 1981 hebben verenigd in de Gulf Co-operation Council (GCC). Wat zijn de economische gevolgen van de achtjarige oorlog tussen Irak en Iran en hoe kunnen de strategische kernproblemen van de regio worden geformuleerd? Er worden tal van voorspellingen gedaan over een gebied waarvan de internationale gemeenschap zo weinig bleek te weten totdat de Golfcrisis de wereld er met de neus opdrukte.

Toch blijkt een groot aantal gegevens allang in de richting van spanningen en conflicten tussen Irak en zijn buurlanden te wijzen. De kleine Golfstaten waren in de loop der jaren niet alleen het fundamentalisme van Iran gaan vrezen, maar ook de eigenzinnigheid van Iraks leider Saddam Hussein. Was Irak zich niet tegen de zin van Israel, Syrie en de Palestijnen gaan mengen in Libanon, als bondgenoot van de christelijke milities? En was dat niet een van de vele aanwijzingen voor de drang van Saddam Hussein om meer invloed in de regio te krijgen? En wat kon je verwachten van een man die chemische wapens inzet tegen zijn eigen burgers? Alles, wisten de omringende landen. Edgar O' Ballance wijst er in zijn bijdrage 'The Cold War in the Gulf Region' al op dat Irak het Noorden van Koeweit zou kunnen inpikken om een bredere kuststrook te creeren voor olieraffinaderijen en havens voor de zich uitbreidende marine. Irak aast al jaren op de twee eilanden die voor Koeweit liggen, Bubiyan en Warba, en had Koeweit aangeboden de strategische punten voor honderd jaar te huren. Koeweit weigerde, zoals het ook had geweigerd Irak toe te laten tot de GCC. Dat stemde Bagdad niet tevreden. Volgens O' Ballance had ook Iran geheime plannen de golfstaatjes een voor een in te pikken.

Irak was Teheran voor. In de bundel staan behalve heldere inzichten ook verkeerde voorspellingen, zoals de verwachting dat Saddam Hussein zich na de slijtageslag tegen Iran wel twee keer zou bedenken voordat hij zich weer in een oorlogssituatie zou maneuvreren en dat hij zich niet kon veroorloven ruzie te maken met zijn buren. Maar als de Westerse inlichtingendiensten de door de historicus Charles Davies samengestelde bundel eerder hadden kunnen lezen, waren zij in elk geval meer op hun qui vive geweest. Blijft de vraag waarom wij in het Westen zo weinig van de regio weten.' Het is niet zo vreemd dat het Westen verrast werd, ' zegt Davies. ' De regio interesseert het Westen alleen omdat er olie zit. Over de geschiedenis en de cultuur weten de meesten niets. Golf-Arabieren zijn heel anders dan bijvoorbeeld Egyptenaren, Syriers of Jordaniers. De familiebanden lopen dwars door de grenzen heen en compliceren eventuele voorspellingen. Dankzij de contacten die het Centre for Arab Gulf studies met onderzoekers, politici en militairen in het gebied onderhoudt, via deskundigen uit de betrokken landen, zijn wij in staat wat meer inzicht te krijgen. Vooral Irak is moeilijk te doorgronden. We hebben daar te maken met een zeer gesloten maatschappij, waar de beslissingen slechts door een handvol mensen worden genomen. De CIA kon vrijwel onmogelijk iets van de plannen van Saddam Hussein weten en de Sovjet-Unie had inmiddels niet meer voldoende invloed in Bagdad om op de hoogte te zijn. Zelfs een groot deel van de militaire staf wist niets van de plannen Koeweit binnen te vallen. Saddam Hoessein bestaat bij de gratie van geheimhouding en van het elimineren van naaste medewerkers die teveel weten.' Dat zal hem niet bijster populair maken bij zijn officieren.

En dat klinkt weer gunstig in de oren van diegenen die hopen dat Saddam Hussein door de binnenlandse oppositie ten val gebracht zou kunnen worden.' Als er een kring is waar Saddam wordt gehaat, is het wel onder zijn officieren. Degenen die niet onmiddellijk zijn orders opvolgden om Koeweit aan te vallen, werden geexecuteerd. Degenen die hun werk zo goed deden dat zij zich in Koeweit een bijzondere positie hadden verworven, werden ook gefusilleerd omdat zij in de ogen van Saddam arrogant waren geworden. Er wordt sinds enige tijd gesuggereerd dat de door Saddam onderdrukte Koerden in Irak samen met de oppositie in Basra de macht van Saddam zouden kunnen breken, maar ik denk dat het vanuit de hoofdkwartieren van het leger moet komen. En zal komen.' Hoe kan het Westen ondanks de verschillende oliecrises en de achtjarige oorlog tussen Iran en Irak de potentiele ontvlambaarheid van de regio zo hebben onderschat?' Het Westen heeft niet ingespeeld op een veranderende situatie als gevolg van de ontspanning tussen Oost en West. Als de Koude Oorlog nog in volle gang was geweest, was het spel in het hele Midden-Oosten duidelijker. De Amerikanen waren alerter gebleven omdat zij de bewegingen van de Russen hadden gevolgd en Moskou had mogelijkerwijze Saddam overgehaald Koeweit met rust te laten. Hoewel kwade tongen zeggen dat de Sovjet-Unie belang heeft bij hoge olieprijzen omdat zij zelf olie exporteert, heeft Moskou toch ook belang bij rust. De supermogendheden hebben de regio in de praktijk verwaarloosd en dat terwijl het gebied rond de Golf ongeveer de helft van de totale oliereserve en eenderde van de totale gasreserve op aarde herbergt. Het gevolg is chaos. We moeten vrezen voor voortdurende onrust, voortkomend uit de ambities van de leiders in het gebied, die tegenwoordig meer dan ooit het gevoel hebben dat zij hun gang kunnen gaan.'

De VS stelt voor een internationale commissie in het leven te roepen die de regio in de gaten moet houden. Is dat niet een al te grote inmenging in de interne aangelegenheden van derden?' Het zal niet gemakkelijk zijn, maar wel nuttig voor de rest van de wereld. Ik denk dat de kaart van het Midden-Oosten er hoe dan ook over een aantal jaren anders uit zal zien. Er moeten veranderingen komen, onder druk van de ontevreden massa's, en dan heb ik het niet alleen over de Palestijnen. Misschien zal Israel de bezette gebieden overigens wel spoedig terug moeten geven. Mogelijk zullen de Amerikanen daar wel op staan om de zo nodige goodwill bij de Arabieren terug te winnen. Er gaat nog veel gebeuren... ' Tijdens de Iraaks-Iraanse oorlog hebben de supermogendheden zich fysiek buiten de strijd gehouden, met uitzondering van de periode van de tankeroorlog, toen de VS de Koeweitse schepen toestond onder Amerikaanse vlag te varen en deze schepen ook beschermde. Waarom grijpt Amerika nu wel actief in?' De oorlog tussen Iran en Irak vormde geen directe bedreiging voor de supermogendheden, althans zolang zich geen duidelijke overwinnaar aandiende. De filosofie van Moskou en Washington was dat de wederzijdse invloed in de regio binnen de bestaande perken diende te blijven.

Washington hoefde niet te vrezen dat Iran binnen de Sovjetsfeer zou komen en de Russen hoefden niet te vrezen dat Iran een Amerikaanse basis zou worden zoals ten tijde van de sjah. Er was niets te halen uit het conflict. Maar Koeweit en Saoedi-Arabie zijn clienten van de VS. Bases in de regio die je niet kunt laten schieten. De Russen zien zelf ook in dat de Amerikanen de zaak niet op zijn beloop kunnen laten. De Sovjet-Unie weet dat de Golf zich, met uitzondering van Irak, binnen de Westerse invloedssfeer bevindt. De Russen zetten bovendien alles op de diplomatieke kaart. In laatste instantie hopen zij daarmee meer goodwill te kweken dan met wapens. Mogelijk zullen zij profiteren van de Amerikaanse militaire vertoning door zichzelf niet als een militaire, maar een vredelievende mogendheid af te schilderen. Als Moskou Iran kan beteugelen en Irak kan beinvloeden, zijn er netto punten gescoord. Er gaat ongetwijfeld een slimme tactiek schuil achter de opstelling van de Sovjet-Unie.' Kan Irak van de Golf worden losgezien?' Irak is een geval apart omdat Saddam Hussein zo'n agressief imago om zich heen heeft geschapen. Egypte, Jordanie en Jemen hebben geprobeerd Irak op te nemen in een economisch bondgenootschap, de eind 1988 gestichte Arab Cooperation Council. Maar Irak wil de spelregels niet volgen. Het wil een regionale macht worden en om dat te bereiken, speelt Saddam in op twee kwesties. Hij is de verdediger van de Arabische waarden tegenover de imperialisten uit het Westen, en hij is de verdediger van de armen. In zekere zin moest de val van de familie el-Sabah in Koeweit het begin vormen van een meer algemeen verzet tegen vorstendommen en een betere verdeling van de rijkdom. Saddam Hussein ziet zichzelf als de Robin Hood van de regio, de socialist die buiten het rijtje koningen, prinsen, sheiks en emirs valt.' En van saamhorigheid van de Golfstaten tegenover potentiele vijanden is alleen op papier sprake?' Iedereen wil zijn grenzen gunstig gedefinieerd zien. In de Golf draait alles om grenzen.

De Saoedi's hebben ruzie met Oman, Bahrein met Qatar, de Emiraten met de Saoedi's, die weer ruzie maken met de Jemenieten. De Gulf Cooperation Council (Saoedi-Arabie, de Verenigde Arabische Emiraten, Koeweit, Bahrein, Oman, Qatar) stelt kortom niet veel voor. Zij hebben vooral samengewerkt om de fundamentalisten buiten de deur te houden en om de alleenheerschappij van de vorsten te verdedigen. En natuurlijk om de OPEC-quota te overschrijden. Dat is al jaren schering en inslag, maar er is nergens zo vals gespeeld met de olieleveranties als in Koeweit. Het is vooral Koeweit geweest dat de prijzen op de internationale oliemarkt wilde beinvloeden door meer te leveren dan door de OPEC was afgesproken. Het doel van Koeweit was de prijzen relatief laag te houden ondanks de druk van bijvoorbeeld Iran en Irak, die de prijzen juist hoog wilden houden omdat ze grote winsten op korte termijn dringend nodig hadden. Lage prijzen per vat echter zouden in de optiek van Koeweit het ontwikkelen van alternatieve energiebronnen in de wereld vertragen en dus op de lange termijn meer winst opleveren voor de olieproducerende landen. Dat vals spelen was allang een doorn in het oog van Irak en zeker een van de redenen om het land te straffen.' Is het volgens u werkelijk Saddams bedoeling geweest ook Saoedi-Arabie te bezetten, zoals de VS en Riad doen voorkomen?' Volgens ons onderzoek is daar geen sprake van.

Hij zal mogelijk Saoedi- Arabie met geweld hebben willen dwingen Irak een zwaardere stem binnen de OPEC te geven. Maar het is helemaal niet Saddams bedoeling nog verder land te veroveren. Invloed hoeft niet alleen via verovering te groeien. Dat kan ook via intimidatie.' Wat is eigenlijk de positie van de kleine Golfstaten? Weten deze staten zelf wel wat zij willen?' Dat is een van de moeilijkheden. Deze staten hebben zich heel lang niet kunnen uiten en bevinden zich in een permanente identiteitscrisis. Dat geldt overigens ook voor Irak. Als het Ba'th regime van Saddam mocht instorten, zou Irak best in allerlei kleine staatjes uiteen kunnen vallen. De oorlog met Iran heeft in Irak wel een sterk nationalisme gegenereerd, maar voor hoe lang? Het is moeilijk te voorspellen, maar op het ogenblik wordt de identiteitsbepaling gezocht in het aanschaffen van wapens. Het oliegeld heeft ervoor gezorgd dat de meeste landen in de Golf overbewapend zijn met de modernste attributen. Niet de gezamenlijke geschiedenis of de culturele identiteit maakt de Golfstaat, maar de militaire macht. Dit zal een blijvende bron van conflicten blijken te zijn.' Deze visie wordt gedeeld door een van de auteurs van After the War, de van oorsprong Iraanse Anoushiravan Ehteshami, die eveneens bij het gesprek aanwezig is. Vorig jaar verscheen van zijn hand Nuclearisation of the Middle East (Brassey' Defence Publishers), een studie over de wapenwedloop in de regio. ' Binnen een aantal jaren zulen vier mogendheden in het Midden-Oosten over kernwapens beschikken, ' aldus Ehteshami. ' Israel heeft deze al. Irak en Egypte staan op het punt ze te ontwikkelen en Iran zal volgen. Na zich van conventionele en chemische wapens te hebben voorzien, hopen deze mogendheden via kernwapens de touwtjes in het gebied in handen te krijgen. Daarbij gaan zij niet uit van het Europese voorbeeld, waar het bezit van een bepaald aantal kernwapens aan beide zijden een oorlog tussen potentiele vijanden heeft voorkomen.

De afschrikkingsfilosofie werkt in het Midden-Oosten niet. Ten eerste omdat er geen twee kampen zijn, die duidelijk tegenover elkaar staan. En verder omdat de dood of het vernietigen van anderen in dat deel van de wereld een hele andere gevoelswaarde heeft dan in Europa. Het is voor een Arabische leider een minder groot moreel probleem om een kernbom op een land als Iran of Israel te gooien dan het voor een Amerikaan of een Rus zou zijn. Dat heeft te maken met het ontbreken van bepaalde oorlogservaringen en met de religieuze achtergrond. Kortom: de regio is een kruitvat waar ook een kernoorlog denkbaar is. En dat betekent dat een wereldoorlog in de Golf zou kunnen beginnen. Ik geloof dat de Amerikanen dat wel inzien.'

Wat moet Amerika doen om het kruitvat niet te laten ontploffen?' Saddam Hoessein niet de kans geven de Arabische wereld te mobiliseren tegen de Amerikaanse imperialisten, zoals hij ze graag noemt. De hele wereld moet tegen Saddam gekeerd blijven en dat kan alleen als de VS geen agressieve initiatieven neemt. Dus ook niet te fanatiek het handelsembargo tegen Irak doordrukken. Niet over-irriteren en daarmee Saddam dwingen zelf de oorlog te beginnen. Hij is bang. Hij weet dat hij kansloos zal zijn tegen de gecombineerde krachten van de VS en de Arabische legers, die zich in Saoedi-Arabie hebben opgesteld. Maar als hij moet kiezen tussen alleen ten onder gaan of met zijn volk, kiest hij voor het laatste. Ik vind het gevaarlijk dat de VS op de lijn schijnt te zitten dat Saddam kapot moet om ook in de toekomst rust in de regio te behouden. Dat is niet de filosofie van de Verenigde Naties, die vooral hamert op het herstel van de soevereiniteit van Koeweit. Laat Bush niet teveel zijn gang gaan. Bind hem aan VN-afspraken.'

    • Mark Blaisseafter The War
    • Iran And The Arab Gulfcharles Davies
    • Carden Publications 1990
    • Red.426 Blz