Industrie staat achter aluminium ondanks kritiekmilieubeweging

ROTTERDAM, 7 sept. In een brief aan Minister Alders van Milieubeheer heeft de Vereniging Milieudefensie gevraagd het gebruik van aluminiumverpakkingen zoveel mogelijk terug te dringen. Aluminium en aluminiumhoudende verpakkingen hebben volgens de vereniging grote negatieve effecten op het milieu.

Bij de winning van de grondstof bauxiet worden natuur en landschap aangetast en bij de produktie van aluminium komt fluoride vrij. De Nederlandse aluminiumindustrie is verantwoordelijk voor 30 procent van de totale Nederlandse fluoride-uitstoot. Een niet gering deel van de verpakkingen, van blikjes tot chipszakken, eindigt bovendien als 'zwerfafval'. Maar de industrie blijft pal achter aluminium staan. De vier grootste aluminiumproducenten van Europa, Alcan Deutschland GmbH in Gottingen, Alcoa in Swansea (Wales), Pechiney in Parijs en Vereinigte Aluminium-Werke AG in Grevenbroich, zijn nog niet zo lang geleden een gezamenlijke actie begonnen onder de noemer 'Aluminium heeft de toekomst'. Hoewel aluminium in allerlei verpakkingsmaterialen wordt verwerkt, vormen de blikjes het grootste deel van de omzet. De verkoop van bier en frisdrank in blik is enorm gestegen. In de Verenigde Staten is het aantal verkochte blikjes fors toegenomen: van 2 miljard in 1970 naar 80 miljard in 1988. Het grootste deel daarvan, ongeveer 96 procent, bestaat uit aluminium. De rest is een combinatie van aluminium en vertinde staalplaat.

In Europa wordt de markt nog altijd beheerst door het stalen blikje. Daarvan worden er jaarlijks 10 miljard verkocht, van aluminium blikjes ongeveer 7 miljard (volgens cijfers uit 1988). In Nederland worden elk jaar 310 miljoen stalen en 60 miljoen aluminium blikjes in omloop gebracht. Als het aan de aluminiumproducenten ligt, komt daarin verandering. Wanneer in 1992 de Europese binnengrenzen verdwijnen en het Europese goederentransport zal toenemen, biedt aluminium alleen maar voordelen, zo menen de leveranciers ervan. Het materiaal is erg licht en dus goedkoop te vervoeren en kan straks overal worden gerecycled.

Nu al heeft recycling van aluminium een hoge vlucht genomen. Een jaar geleden opende de grootste aluminiumproducent ter wereld, het Amerikaanse bedrijf Alcoa, in Wales de eerste recyclingfabriek in Europa voor aluminium blik. Men verwerkt er 100 ton aluminium per week, zo'n 5.000 ton per jaar. Twee maanden geleden kwam er een tweede recyclingfabriek bij in Cardiff, de hoofdstad van Wales. Er zijn plannen voor de bouw van nog meer recyclingfabrieken langs de M4, de snelweg van Bristol naar Londen. Met British Alcan, een dochter van de Canadese aluminiumfabrikant, is onlangs de Recycling Associatie opgericht die het gebruik van aluminium in Europa moet gaan stimuleren. In Zweden zit op aluminium blikjes al enige jaren statiegeld. Zweedse supermarkten keren zelfs tegoedbonnen uit voor ingeleverde blikjes. Van alle verkochte blikjes keert 82 procent terug.

Aluminium, het meest voorkomende metallische element in de vaste aardkorst, wordt gewonnen uit bauxiet door elektrolyse onder toevoeging van kryoliet (natrium-aluminiumfluoride). Het kost ongeveer vier ton bauxiet om een ton aluminium te produceren. Vroeger was de verwerking van aluminium zo duur dat Napoleon III er zijn tafelgerei van liet maken, maar in 1886 ontdekten onafhankelijk van elkaar Charles Martin Hall en de Fransman Paul Heroult het veel goedkopere elektrolyseproces, ontleding van chemische verbindingen via elektriciteit. Omdat aluminium een grote weerstand biedt tegen licht-alkalische en zure produkten door het aluminium-oxyde dat zich op de oppervlakte vormt en het geen geur, gassen of vocht doorlaat, is het een veelgebruikt verpakkingsmateriaal geworden. Het aanbod varieert van tubes en zakjes voor sauzen en soepen tot vacuumverpakkingen en blik. In Nederland wordt jaarlijks tussen de 13.000 en 25.000 ton aluminium gebruikt als verpakkingsmateriaal.

De Vereniging Milieudefensie zegt dat winning en verwerking van bauxiet leidt tot ontbossing in de Derde wereld en dat de uitstoot van aluminiumhoudende stoffen schadelijk is voor het milieu. Hergebruik van aluminium zou weliswaar gestimuleerd kunnen worden, maar de inzameling van aluminium in ons land is tot nu toe nauwelijks van de grond gekomen. Het aandeel aluminium in het Nederlandse huisvuil bedraagt 0,5 procent. Alleen aluminium blikjes zijn al goed voor 0,1 procent (5000 ton). De aluminiumproducenten wijzen daarentegen op de gunstige eigenschappen van het metaal: aluminium is na magnesium het lichtste van al onze metalen en omdat de meeste blikjes voor honderd procent uit aluminium bestaan, kunnen ze zo worden omgesmolten. Dat laatste gebeurt al op grote schaal in de Verenigde Staten, Japan en Australie, waar zestig procent van alle verkochte blikjes weer bij de fabriek wordt teruggebracht. In Europa is dat echter nog geen 13 procent. Alcoa Wales biedt momenteel 50 pence voor 1 kilogram verbruikt aluminium. Stalen blikjes zijn minder waard, maar hebben het voordeel dat ze magnetisch zijn: voor het inzamelen hoeft men alleen maar een sterke magneet boven het vuilnis te hangen.

In de discussie over wat beter is staal of aluminium slaan de metaalleveranciers elkaar met cijfermateriaal om de oren. Er is weliswaar erg veel elektriciteit nodig om het aluminium te smelten (13 tot 16 kWh voor de produktie van 1 kilogram aluminium), maar 62 procent van die energie wordt geleverd via waterkracht, terwijl staalproducenten zijn aangewezen op kolen. Bij recycling kan 95 procent van de anders door stuwmeren geleverde energie worden bespaard. De energie die nodig is om 1 kilogram ruw aluminium te verwerken is de laatste 35 jaar toch al met zo'n 30 procent gereduceerd. Maar staalproducenten lijken van die getallen niet onder de indruk: zij sparen tegenwoordig 39 procent aan energie uit en een kwart van het staal in een stalen blikje is zelfs gerecycled staal.

Aluminiumproducenten zeggen dat hun blikjes steeds lichter worden. De dikte van het aluminium bedraagt op dit moment 0,30 mm. Maar ook het gewicht van een stalen blikje is zeker met 40 procent gedaald. Van dezelfde hoeveelheid staal kunnen tegenwoordig twee en een half maal zoveel blikjes worden gemaakt. Bovendien vergt staalproduktie minder energie. Het energieverbruik bij een gelijke hoeveelheid verpakte drank ligt bij aluminium blikjes twee keer zo hoog als bij stalen blikjes (15.000 tegen 7.400 megajoule voor 1.000 liter). Als alle blikjes van staal zouden worden gemaakt, zou volgens staalproducent British Steel voldoende energie worden uitgespaard om een maand lang alle woonhuizen in Engeland te verlichten. Gerekend naar energieverbruik is een statiegeldfles van PET of glas echter nog altijd milieuvriendelijker (1.750 megajoule voor 1.000 liter). De grootste afnemers van blik, Coca Cola en Pepsi, laten zich niet leiden door milieufactoren, maar door de prijs van het metaal. Gaat de prijs van aluminium omhoog, dan schakelen ze over op staal en is staal duurder, dan wordt aluminium aangekocht. Alcoa Wales probeert de bedrijven nu op een lijn te krijgen. Met andere Europese bedrijven hoopt Alcoa ook het marktaandeel van algemene aluminiumverpakkingen te vergroten. Pechiney liet nog niet zo lang geleden voor 1,6 miljard Franse franc een aluminiumfabriek bouwen in Neuf-Brisach. Vereinigte Aluminium-Werke heeft haar aluminiumactiviteiten voor 200 miljoen D-mark uitgebreid en British ALCAN investeert fors in de reclycling van aluminium blik. Tenzij de totale aluminium-verpakkingsindustrie in Europa aan banden wordt gelegd, zullen de campagnes van de Vereniging Milieudefensie weinig effect sorteren.