De allermooiste jeugdboeken

Nog eenmaal schaarden Bregje Boonstra, Nicolaas Matsier, Marja Roscam Abbing en Marjoleine de Vos zich rondom de leestafel, om zich te beraden op 'de allermooiste jeugdboeken', bestemd voor ongeveer elf- tot vijftienjarigen. Na de basisschool raken veel lezers verzeild in het niemandsland tussen jeugd- en volwassen literatuur. Sommigen hebben een aantal jaren wel iets anders te doen dan lezen. De vertrouwde schrijvers en onderwerpen laat je achter je, maar wat komt daar voor in de plaats? Paul Biegel, Els Pelgrom en Wim Hofman ruil je niet zomaar in voor Remco Campert, Tessa de Loo en Anton Koolhaas.

In verhouding tot de eerder in het Cultureel Supplement gepubliceerde overzichten van de allermooiste kinderboeken en prentenboeken kostte het samenstellen van deze lijst de meeste hoofdbrekens. Het betrekkelijk jonge genre van jeugdroman vol gezagsconflicten, seksuele verkenningen en identiteitscrises wordt vaak speciaal voor deze lezersgroep geschreven en doet daarom bijna even vaak geforceerd en tijdgebonden aan. De Nederlandse literatuur-voor-de-lijst bleef buiten beschouwing, omdat die via school voldoende bekend is. Buitenlandse grootheden Charles Dickens, Edgar Allan Poe, Emily Bronte, Alexandre Dumas, Alain Fournier bleken te ontoegankelijk door stijl, taalgebruik en verhaaltempo. Zo bleven er uiteindelijk weinig titels over.

1912 Jean Webster Vadertje Langbeen

Na zeventien jaar in het weeshuis mag Judy Abbott studeren op kosten van een anonieme weldoener die maar een voorwaarde stelt: eens per maand wil hij een brief uit het meisjescollege. Die brieven aan 'Vadertje Langbeen' zijn een verslag van alles wat Judy leest en eet en voelt, een zonnig mengelmoes van wereldliteratuur en zijden kousen, zo fris alsof het niet in 1912 maar gisteren werd geschreven. Geen andere versie van Pygmalion heeft zo'n vitale, onafhankelijke en intelligente verschoppelinge, en de lezer en de filantroop worden samen reddeloos verliefd. Weesmeisje huwt weldoener, inderdaad, en zelfs dat klinkt hier splinternieuw.

Uitg. Ploegsma. Bibliotheek. Vanaf 11 jaar.

1919 Cissy van Marxveldt Joop ter Heul omnibus

Joop ter Heul is een bakvis zoals ze tegenwoordig niet meer gemaakt worden. Ze struikelt over theetafels en poefs, gaat meestal per ongeluk in de prullenbak zitten of op iets dat omvalt, kauwt haar vullingen uit haar kiezen met caramels en boent snel een traan weg als er per ongeluk een tevoorschijn komt. 'Kom, kom, ' zei Jog. 'Je bent altijd zo'n ferme meid geweest. Ik dacht dat jij niet huilen kon.'

'Ik doe 't ook nooit, ' knikte ik met lange uithalen. 'Nooit. Ik vind het monsterlijk.' Joop en haar stoet vriendinnen zwerven door alle vier delen van de Joop ter Heul-serie (aangevuld met De dochter van Joop ter Heul), net zolang tot ze allemaal moeder zijn. De omnibus ziet er helaas, om met Joop te spreken, 'monsterlijk' uit. Gelukkig valt aan de tekst niets te bederven.

Uitg. West Friesland. Prijs fl.34,95. Vanaf 11 jaar.

1923 Theo Thijssen Kees de Jongen

Van de jongens van de gymnastiekvereniging kijkt Kees Bakels de zwembadpas af: zo ver mogelijk voorover leunend, armzwaaiend, met gezwinde spoed over straat lopen. 'Hij sprak geen woord, en hij genoot in stilte; al heftiger zwaaiden z'n armen; iedereen zou zeker denken: kijk, da's vast een jongen van een gymnastiekvereniging.'

Kees is een dromer. Wat Kees allemaal meemaakt daar gaat het eigenlijk niet zo om, wel om wat hij droomt dat hij zou kunnen meemaken. Met Rosa Overbeek bijvoorbeeld, het meisje waar hij verliefd op is. 'Zij deed d'r best om zo onschuldig mogelijk te doen, maar hij zag het toch, dat ze keek, wat voor 'n gezicht hij zette.'

Uitg. Agathon. Prijs fl.29,90. Vanaf 13 jaar

1947 Anne Frank Het Achterhuis

'Alles staat hier door elkaar, geen verband valt er te bespeuren en ik twijfel er soms ernstig aan, of later iemand mijn gedaas zal interesseren, ' schreef Anne Frank op 14 april 1944 in haar dagboek. Het is, nu het 'later' is geworden, moeilijk voorstelbaar dat er iemand zou zijn die zich niet voor haar 'gedaas' zou interesseren. Anne Frank was een zeldzaam goede en humoristische waarneemster van haar omgeving en van zichzelf. In haar dagboek schrijft ze over de alledaagse kanten van het onderduikleven, de irritaties van mensen die te dicht op elkaar zitten, de onzekerheid over het verloop van de oorlog. Had ze maar, zoals ze wilde, schrijfster kunnen worden.

Uitg. Bert Bakker. Prijs fl.24,90. Vanaf 11 jaar.

1945 George Orwell De boerderij der dieren

Zal George Orwells beroemde satire, evenals 'Don Quichot' en 'Gullivers reizen', eindigen als kinderboek? Het zou ons niet verbazen. Dat De boerderij der dieren nu al uitstekend leesbaar is voor kinderen lijdt geen twijfel. De droom van het varken De Majoor (alle dieren gelijk, en onafhankelijk van de mens); de machtsstrijd tussen de varkens Napoleon en Sneeuwbal; de alleenheerschappij van Napoleon, compleet met spontane bekentenissen en toenemende geschiedvervalsing; en niet te vergeten het tragisch einde van Bokser, de enige die door dik en dun is blijven geloven alles bij elkaar vormt dit een voortreffelijke en lichte inleiding in de politiek, en de psychologie van de macht.

Uitg. De Arbeiderspers. Prijs fl.15,00. Vanaf 13 jaar.

1954 William Golding Heer der vliegen

Een vliegtuig vol Engelse schooljongens stort neer op een idyllisch onbewoond eiland. Palmen, rotspoeltjes, bladerhutten, en nul volwassenen: een koninkrijkje uit een jongensboek. Golding laat in zijn gruwelijkste en prachtigste boek zien hoe het kostschoolvernisje van beschaving en sportiviteit afbladdert onder de tropenzon. De kinderen in schooluniform met grijze kniekousen veranderen in beschilderde wilden, de pesterijtjes van thuis in moord en doodslag. Angst voor het oerwoud, voor een naamloos beest, wordt bloeddorst. Als eindelijk de Britse marine aanlegt, is het eiland van Robinson Crusoe een brandende hel geworden. Dat beest, dat waren de jongetjes zelf.

Uitg. Athenaeum - Polak en Van Gennep. Prijs fl.46,50. Vanaf 13 jaar.

1967 Russell Hoban Vader muis en zijn zoon.

Als hij opgewonden is heft vader speelgoedmuis zijn zoontje van de grond en zet hem weer neer terwijl hij langzaam ronddanst. Meer mogelijkheden heeft het tweetal niet, en als niemand ze opwindt gebeurt er niets. Hoe kan een dergelijk span omzwervingen maken, een boom omhakken, uit een rivier opstijgen, toneelspelen en bovenal een gevaarlijke en hardnekkige vijand als de beweeglijke Manneke Rat verslaan? In de taal van Russell Hoban kan het, kan het zelfs heel goed en geestig. 'Ze zijn fantastisch!' zei de mol. 'Het zijn net echte dieren!' Dat zijn ze dus juist niet en dat worden ze ook niet. 'Tja, ' zei de Kikker, 'ik denk ook niet dat iemand ooit helemaal zelfopwindbaar kan worden. Daar heb je vrienden voor.' Een wijs boek.

Uitg. Bert Bakker. Prijs fl.6,95 (De Slegte). Vanaf 11 jaar.

1969 Tonke Dragt Torenhoog en mijlen breed

De Eerste Wet op de Science Fiction schrijft voor dat een roman ook in de verre toekomst en op de meest exotische planeten moet blijven draaien om herkenbare menselijke problemen. Zo is het hier. Aardbewoner Edu Jansen wordt gestationeerd op Venus, waar zijn geborneerde soortgenoten verschanst zitten in een luxueus fort. Edu is juist gefascineerd door de (thuis al lang verdwenen) wouden, maakt een verboden noodlanding en ontmoet de glanzend groene, telepatisch begaafde Venusbewoners. Voor Edu is hun vredige samenleving tegelijk verleidelijk en verontrustend, vooral als hij zelf ook gedachten begint te lezen: wie ben je eigenlijk zelf als alle gedachten gemeengoed zijn? En kan je in zo'n andere wereld wonen als je zelf niet wil veranderen?

Uitg. Leopold. Prijs fl.26,90. Vanaf 11 jaar.

1975 Kees Fens Goedemorgen, welterusten

Wie zijn/haar (klein)kind, neef of nicht een poetisch opkontje wil geven op een leeftijd waarop er, wat dit betreft, nog niets hoeft moet Goedemorgen, welterusten kopen. Het boek bevat, 'voor kinderen en andere volwassenen', een keuze uit het werk van een aantal niet als kinderdichters te boek staande auteurs als Achterberg en Herzberg, Van Ostaijen en Ouwens, Kemp en Vlek, Van Geel en Van Deel, Lodeizen en Lucebert om er tien van de achtentwintig te noemen. In een losse, vaak verrassende, ordening naar thema wist Fens de grens uit tussen kind en volwassene, tussen versje en gedicht, en krijgt ieder gedicht een faire kans om 'een brief' te worden 'die je helemaal niet verwacht had'.

Uitg. Querido. Prijs fl.29,90. Vanaf 11 jaar.

1979 Irina Korschunow Hij heette Jan

'Acht vierkante meter, meer niet. Vier witte muren, een raam, een bed, een tafel, een stoel, een kachel... 'In het zolderkamertje, ' had de boerin gezegd, toen ik 's nachts bij haar aanklopte en vroeg of ze me kon verbergen.' Hier spreekt een onderduikster zoals Anne Frank. Maar dit is Duitsland, en Regine van zeventien was nazi tot ze verliefd werd op de Poolse krijgsgevangene Jan. De twee zijn betrapt, Regine is kaal geschoren en Jan die zal wel dood zijn. Op zolder denkt de 'Polenhoer' aan vroeger, aan haar ouders 'die alles aan de Fuhrer te danken hadden', aan de boeren die haar leven gered hebben en aan de luttele weken met Jan. Zeer sec en sfeervol, dit boek over goed en kwaad, oorlog en verliefdheid.

Uitg. Querido. Prijs fl.19,90. Vanaf 13 jaar.

1980 Peter Dickinson De stad van goud

In een literaire tour de force vertelt Peter Dickinson ruim dertig verhalen uit het Oude Testament maar hij vertelt niet na: hij verzint voor elk verhaal een verteller en een gehoor. Zo vertelt de door Elia weer tot leven gewekte zoon van de weduwe van Sarfath omstreeks 830 v. C. , als volwassen zeeman, aan een collega hoe het was om dood te zijn. En zo vertelt een sergeant in het Babylonische leger ('Het gebruik van het schild') circa 580 v.C. aan zijn recruten welke onvergeeflijke fouten Goliath zoal maakte tegenover David. Een prachtig boek, dat de lezer die terdege moet opletten en goed moet kunnen omschakelen tegenwoordig laat zijn in het Oude Testament.

Uitg. Querido. Prijs fl.34,90. Vanaf 13 jaar.

1981 Uri Orlev Het eiland in de Vogelstraat

Je zou zeggen: een jeugdboek over een jongen in het getto van Warschau?! Laat maar zitten; er zijn grenzen. Maar Uri Orlev is er in geslaagd een zeldzaam ontroerend, subtiel en spannend boek te schrijven dat nooit over de schreef gaat, zonder te hurken, en zonder gruwelen. De geschiedenis is eenvoudig en ingenieus. Een joodse jongen ontsnapt aan transport; zijn vader misschien ook. Hij moet op hem wachten, desnoods een jaar. Hij houdt zich in leven, waagt zich buiten het getto (waar hij een vriendinnetje krijgt), en verpleegt een gewonde verzetsman. Maar bovenal wacht hij, met zijn witte muis Sneeuw, tot het noch door hem noch door de lezer nog verwachte slot.

Uitg. Fontein. Prijs fl.23,50. Vanaf 11 jaar.

1981-1990 Cynthia Voigt Tillerman serie

Cynthia Voigt schrijft het soort boeken waar je helemaal in ondergaat om enkele uren later met een wazig hoofd weer boven te komen. De ouderloze kinderen Tillerman vinden na een avontuurlijke tocht langs de Amerikaanse oostkust onderdak bij hun narrige, wereldvreemde grootmoeder. In acht, niet allemaal even sterke delen en via wisselende hoofdpersonen vallen steeds meer stukjes van de raadselachtige familiepuzzel op hun plaats. Weinig jeugdboekenauteurs keren hun verhaalfiguren zo binnenstebuiten om duidelijk te maken wat menselijke drijfveren en gevoelens zijn. Voigts belangrijkste thema het leven krijgt alleen inhoud voor wie bereid is naar anderen te reiken wordt nooit een boodschap, omdat het verhaal de baas blijft.

Uitg. Querido. Prijs: fl.19,90 en fl.25,- per deel. Vanaf 11 jaar.

1982 Aidan Chambers Je moet dansen op mijn graf

Zestienjarige Hal wacht geduldig op de dag dat het werkelijke leven groots en meeslepend beginnen zal. Zijn eerste liefde geeft het startschot. Zes weken duurt de overweldigende relatie met een andere jongen, dan rijdt de vriend zich na een ruzie te pletter. Verward en schuldig probeert Hal de woorden te vinden om zijn schokkende ervaringen op schrift te ordenen. Naast een mooi beeld van een intelligente, gevoelige jongen die de eerste stappen op weg naar volwassenheid zet geeft Chambers een voortdurende overpeinzing over de functie, de mogelijkheden en de onmacht van taal en literatuur. De complexe, experimentele en schijnbaar chaotische vorm vraagt wel de nodige leeservaring.

Uitg. Querido. Prijs: fl.17,90. Vanaf 13 jaar.

1985 Janni Howker De aard van het beest

Een Engels industriestadje raakt in de greep van de dreigende werkloosheid. Billy's vader en grootvader verbergen hun machteloze opstandigheid in dronkenschap en ontnemen de jongen zijn laatste houvasten. De troostende droom om als 'vrije wilde' de Lancashire moors op te trekken lijkt de enige uitweg. Daar kan hij de aard van het mysterieuze beest achterhalen, dat boeren en herders van hun vee berooft en voor Bill symbool van alle kwaad is geworden. In een aanzwellende golf stort de jongen zijn verhaal over de lezer uit. Zijn taal vonkt en sist van ingehouden woede. De evocatie van het lege heidelandschap versterkt de desolate sfeer die over de gebeurtenissen hangt.

Uitg. Van Holkema en Warendorf. Bibliotheek. Vanaf 13 jaar.

1989 Els Pelgrom De eikelvreters

Een man kijkt terug op de onvoorstelbare armoede van zijn kindertijd in de Andalusische bergen kort na de Burgeroorlog. Alle landarbeiders en hun gezinnen waren daar afhankelijk van een klooster, waar de volgevroten clerus de scepter zwaaide over een duur internaat voor jonge heren. De vertellende ik-figuur moest vanaf zijn negende jaar de kost verdienen als geiten-en varkenshoeder, als hulpje op de bouw en met slimme handeltjes. Pelgrom schrijft met precisie en een liefdevol oog voor elk menselijk detail en richt met haar verhaal een monument op voor een taai, ondernemend kind, dat zich ondanks de moeilijke omstandigheden geborgen weet in de vanzelfsprekende zorg van zijn familie.

Uitg. Querido. Prijs fl.25, - Vanaf 11 jaar.