Ayckbourns jacht voelt zich thuis op het droge

'Dit wordt een prachtige vakantie!' roept een van de twee mannen aan het begin van Stroomopwaarts. Hij is de gangmaker van het stel en de enige die zin heeft in het boottochtje. Zijn vrouw, zijn compagnon en diens echtgenote voelden er eigenlijk weinig voor, maar wilden niet weigeren. Het gehuurde plezierjacht, de J'arrive (z.g.a.n.), steekt van wal. In korte dialogen stipt Alan Ayckbourn aan hoe het met die twee huwelijken zit niet best. Maar de onderlinge verhoudingen worden pas echt op de proef gesteld als onderweg een vreemde het roer overneemt en ook verder de macht gaat uitoefenen.

Toen Way Upstream in 1982 in Londen in premiere ging, werd het daar opgevat als een metafoor voor Groot-Brittannie onder het nieuwe bewind van Thatcher: ook zij had het roer overgenomen van mensen wier bestaan niet ideaal was, ook zij was nu aan het aftasten hoe ver ze kon gaan voordat de onderdanen zouden ingrijpen. Ayckbourn reageerde niet op die interpretatie. En hier speelt de mogelijke onderlaag geen rol.

In de Nederlandse versie, een coproduktie met de Vara die het stuk met dezelfde acteurs op lokatie heeft laten verfilmen, is het jacht realistisch nagebouwd. Het ligt weliswaar op het droge, op een blauw geschilderde toneelvloer, maar het komt door de vindingrijke techniek wel degelijk in beweging. Er is een vlondertje aan de zijkant, er is een wolkenhemel, de belichting doet het op- en ondergaan van de zon na en op de geluidsband staan gekabbel, scheepstoeters en een ploffende motor. Ook de acteurs spelen, onder regie van Peter de Baan, alsof het allemaal echt is: de aanvankelijk nog gedempte irritaties ('Ssst, anders horen de anderen ons'), de tegenstellingen tussen wat ze denken en wat ze zeggen en later de bijna ongemerkte overgang van vrijwilligheid naar dwang. Ze halen eruit wat erin zit de droge terzijdes, de bitse woordenwisselingen en tenslotte de intrigerende, steeds grimmiger wordende afwikkeling.

De haperingen in de voorstelling komen vooral voor rekening van de schrijver, die zich soms schuldig maakt aan een omhaal van woorden, en van de vertaler, die zijn functionele vernederlandsing heeft ontsierd met anglicismen als 't is niet jij waar kennelijk it's not you stond. Meestal is de machinerie echter goed op gang, dank zij een ingespeeld ensemble en de manipulerende meesterhand van Ayckbourn.

    • Geert de Jong
    • E.A. Decor
    • Henk van Geldervoorstelling
    • Peter de Baan
    • Gees Linnebank
    • Celia van den Boogert
    • Andre Joosten. Regie
    • Aus Greidanus
    • Stroomopwaarts van Alan Ayckbourn
    • George van Houts
    • Hugo Heinen. Spelers