Pluriform verzet tegen Saddam Hussein is welkom

De crisis in de Golf is inmiddels schuil gegaan achter de wanhoop van de in Irak en Koeweit vastgehouden buitenlanders en van de vele tienduizenden vluchtelingen in het Iraaks-Jordaanse grensgebied. Het humanitaire vraagstuk overschaduwt het politieke en dat speelt in de kaart van agressor Saddam Hussein. Zijn regie is niet altijd perfect, maar hij heeft het grote publiek overspoeld met dramatische beelden van mensen die de kans kregen het vege lijf te redden. Velen hebben hem en zijn trawanten ten overstaan van de camera's hun dankbaarheid betuigd.

Wie zal het deze angstigen kwalijk nemen? Bagdads spel met de gijzelaars is tegelijkertijd geslepen en wreed. Maar de nachtelijke overval op Koeweit van een maand geleden is er door op de achtergrond geraakt en de Amerikanen zijn de 'bogeymen' geworden met hun indrukwekkende vuurkracht bedreigen zij immers allen binnen het Iraakse machtsbereik, de gijzelaars inbegrepen. Het magische verbond dat het gevaar van buiten pleegt te smeden tussen gijzelaars en gijzelhouders is ook in Irak realiteit. En in zekere zin zijn de vrijgelaten vrouwen en kinderen nog steeds gegijzeld, zij hebben man en vader moeten achterlaten.

De slag om de publieke opinie is in volle gang, een Koude Oorlog die via het televisiescherm wordt uitgevochten. Van Koeweit zelf zien we nog slechts een schim, met behulp van archiefbeelden. Het land behoort al tot de elektronische geschiedschrijving. Tegenover de sessies van Saddam Hussein met zijn 'gasten' en de in hotellobby's en vertrekhallen samengepakte en zich over vliegtuigtrappen haastende vluchtelingen heeft de Amerikaanse publiciteitsmachine de beelden geplaatst van zich in de woestijn installerende GI's en hun robuuste materieel. Bush speelde al die weken op het scherm de forens, thuis ontspannen, ernstig en geconcentreerd op het werk. Maar zijn getrouwen lieten weten dat de president nauwelijks 'zijn batterijen had kunnen opladen'. Het voorstel van president Bush aan ambtgenoot Gorbatsjov om komend weekeinde in Helsinki de toestand in de Golf te bespreken mag mede worden beschouwd als een poging in deze visuele tweekamp het initiatief te herwinnen. Topbijeenkomsten beheersen gewoonlijk nieuwsbulletins en televisiejournaals en in dit geval zal de conferentie tussen beide staatshoofden in het middelpunt plaatsen waarmee het allemaal op 2 augustus is begonnen: de overval van Saddam Husseins strijdkrachten op het emiraat Koeweit. De weigering van het regime in Bagdad zich iets aan te trekken van de vijf resoluties van de Veiligheidsraad van de Verenigde Naties en de latere provocerende inlijving van Koeweit bij Irak zullen evenmin aan de algemene aandacht ontsnappen.

De hoofdvraag op de top zal zijn: hoe nu verder? Tot dusver heeft de veroordeling van Irak door de Veiligheidsraad op hoofdpunten geen enkel meetbaar gevolg gehad. Secretaris-generaal Perez de Cuellar trof niet de minste flexibiliteit aan gedurende zijn recente overleg in Amman met de Iraakse minister van buitenlandse zaken. Irak beschouwt Koeweit nu als een integraal deel van zijn grondgebied en acht de VN-boycot een uitvloeisel van verwerpelijke inmenging in zijn binnenlandse aangelegenheden.

Tot dusver is de economische boycot van Irak het enige middel dat de VN hebben gebruikt om het regime daar op zijn schreden te doen terugkeren. Het inmiddels toegestane gebruik van machtsmiddelen om de boycot zo volledig mogelijk te doen zijn is een logisch uitvloeisel van de boycot zelf. Ver- en geboden zonder daaraan verbonden sancties hebben in het algemeen niet het gewenste gevolg. Overigens heeft Bagdad met zijn bevel aan de Iraakse scheepskapiteins om controle toe te laten willen vermijden dat verder Iraaks optreden een gewapende botsing zou uitlokken. Een dergelijk incident zou niet passen in Iraks op het winnen van tijd gerichte strategie.

Behalve de opties gaat het ook om de middelen. Langzamerhand wordt er in het Golfgebied een strijdmacht verzameld die Irak althans uit de lucht zware schade kan toebrengen. Na verloop van weken zullen ook de aanwezige grondstrijdkrachten offensief kunnen optreden, zodat een herovering van Koeweit binnen het bereik van de mogelijkheden komt. Maar het offensieve potentieel zal hoofdzakelijk Amerikaans zijn en daarvan zal het doorslaggevende deel zich op het grondgebied van Saoedi-Arabie en de andere nog vrije Golfstaten bevinden, strijdkrachten die naar hun aard en opdracht buiten de geldende door de Veiligheidsraad omschreven taak vallen. Een Amerikaans offensief tegen Irak zou op tegenstand van een of meer (permanente) leden van de Veiligheidsraad kunnen stuiten.

Uit de Sovjet-Unie zijn uiteenlopende reacties vernomen op de Amerikaanse machtsontplooiing in de Golf. Behalve de beschuldiging dat de Amerikanen bezig waren de ontspanning in Europa te ondermijnen, klonk ook begrip en werd erkend dat een en ander niet gescheiden kon worden gezien van de provocatie en agressie van Saddam Hussein.

Hiermee zijn wel ongeveer de polen aangegeven waartussen het beraad van Bush en Gorbatsjov zich zal bewegen. Van Sovjet-zijde zal op militaire terughoudendheid worden aangedrongen, van Amerikaanse kant zal worden onderstreept dat de VS bezig zijn voor alle belanghebbenden de kastanjes uit het vuur te halen en dat zij dus recht hebben op een zekere armslag. Tenslotte heeft de president zijn politieke toekomst op het spel gezet en heeft Amerika in toch al moeilijke tijden een extra zware last op de schouders genomen.

Er mag worden verwacht dat beide partijen de in de Veiligheidsraad bereikte consensus nog steeds van doorslaggevend belang zullen achten. Dat zal betekenen dat de veroordeling van Irak en het bevel aan dat land om zijn verovering ongedaan te maken in het slotcommunique zullen worden herhaald, evenals een oproep aan alle lidstaten van de volkerenorganisatie zich loyaal aan de boycot te houden. Of er van een uitbreiding van de boycot tot het luchtverkeer sprake zal zijn, zoals van Britse zijde voorgesteld, zal vooral afhangen van de mate waarin het nog bestaande sterk gereduceerde luchttransport de sancties ontkracht en van de praktische mogelijkheid om dat transport zonder grof geweld te verhinderen. Bovendien, de exodus van vluchtelingen zal het Westen voorlopig niet zelf in gevaar willen brengen.

Rest de vraag wat in het bijzonder de Sovjet-Unie kan doen om aan haar veroordeling van Iraks agressie kracht bij te zetten. In zijn laatste resolutie heeft de Veiligheidsraad een zeer algemeen gehouden verwijzing opgenomen naar de Militaire Staf Commissie, het sluimerende VN-orgaan waarin formeel de bevelhebbers van de strijdkrachten van de vijf permanente leden zitting hebben. Onder de gegeven omstandigheden is er veel voor te zeggen deze Commissie een wezenlijke taak te geven, op voorwaarde dat het Kremlin een evenredige bijdrage levert aan de maritieme eenheden die de naleving van de boycot controleren en zonodig afdwingen.

Voor Washington zou dat slikken betekenen, want zijn traditionele politiek was erop gericht de Sovjet-Unie zo ver mogelijk van de Golf vandaan te houden. Maar thans zou een dergelijke constructie een zinvolle en evenwicht bevorderende aanvulling betekenen op de politiek riskante eenzijdigheid van de huidige Amerikaanse machtsconcentratie. De pluriformiteit van het verzet tegen Saddam Hussein zou dan ook zichtbaar worden, in de slag om de publieke opinie een doorslaggevend belang.