Nu ook in digitaal

Vijf ton chocoladeletters verlaten volgende week woensdag, 12 september, in een grote vrachtauto het Verkade-fabrieksterrein in Zaandam. Een plechtig moment: het zijn de eerste letters die dit jaar worden uitgeleverd. Het seizoen is begonnen. In pakhuizen met een temperatuur van tien a twaalf graden liggen miljoenen letters die in de loop van de zomer zijn geproduceerd, te wachten op vervoer naar de grossiers en van daar naar de winkels. Je hoort wel eens praten over de internationalisering van het voedsel. Nederlanders eten bij McDonald's dezelfde Big Mac, en in restaurants dezelfde garnalencocktails als de Amerikanen en de Duitsers. Kapucijners en griesmeelpudding met bessensap bestaan nog wel, maar de diepgevroren lasagna gaat het winnen, want nationale tradities vervagen. Zeggen ze.

Toch, als je naar de chocoladeletters kijkt, blijkt dat strikt nationale snoepgewoonten zich niet alleen handhaven maar zelfs dramatisch kunnen groeien. Er zijn vorig jaar zeventien miljoen letters verkocht vier keer zo veel als dertig jaar geleden.

Chocoladeletters zijn lang geen makkelijk artikel. Ze worden nergens ter wereld gegeten behalve in Nederland; alle pogingen er elders, bij voorbeeld in Amerika, belangstelling voor te wekken zijn mislukt ('Ze hoefden ze van ons heus niet in december te eten', verzucht een Verkade-man, 'Valentijnsdag hebben we ook geprobeerd, Nieuwjaar, verjaardagen. Niks lukte.') Maar de Nederlanders eten ze alleen met Sinterklaas, en dan moeten ze nog in ten minste twintig lettervormen worden gefabriceerd.

Hoeveel letters worden gemaakt van welke soort, luistert ook nauw: wat je overhoudt na 5 december is immers praktisch waardeloos. Doe de helft van de prijs af, maak er brokken van, de mensen willen na Sinterklaas gewoon geen letters meer. Verkade, naar eigen zeggen marktleider, al wil het geen cijfers noemen, wil niet dat de winkelier ze een jaartje bewaart. In juli staat zijn hoofd naar andere dingen en dan zou de verleiding te groot zijn om ze even uit de koeling te leggen, met onoverzienbare gevolgen. Daarom neemt de fabriek ze terug. In Zaandam worden ze omgesmolten tot repen.

Om dat soort ellende te beperken doen fabrikanten regelmatig onderzoek bij de bevolkingsregisters naar trends in voornamen. De overgebleven letters worden geturfd. De winkelier heeft al lang geen invloed meer op hoe veel J's, D's of Emmen hij zal nemen. Hij krijgt uitgekiende standaardpakketten waarin de laatste jaren de M overheerst (een generatie geleden was het de J). De O en de V halen het maar net; en de Q, de U, de X, de Y en de Z worden bij Verkade niet gemaakt. De I wordt, met twee in een pakje, uitsluitend in de meest populaire soort geleverd, de 'grote melk'. (Elk jaar krijgt de fabriek vijfenzeventig tot honderd klaagbrieven van moeders die geen letter voor hun Udo of Quirina kunnen kopen. Als ze voor Sinterklaas komen krijgen ze als troost een letter S. Na Sinterklaas alleen een briefje.)Hoe veel er ook mag veranderen in de levensmiddelenmarkt, voor chocoladeletters staat de tijd een beetje stil. Dit gevoelige produkt is het enige waarover Verkade-vertegenwoordigers nog als vanouds met de winkelier zelf gaan praten. Op 6 december zwermen vierentwintig vertegenwoordigers uit over het hele land om in een campagne van twee maanden de bestellingen op te nemen bij duizenden detailhandels, en de niet-verkochte letters terug te halen.

Dat juist chocoladeletters in de 20ste eeuw zo'n succesvol stukje folklore vormen is economisch gezien niet onlogisch. Suikergoed en marsepein, vrijers van taai-taai of speculaas zijn veel echtere, oudere volksversnaperingen. Ze zijn ook nog steeds geliefd. Maar zij zijn minder bewerkt, minder duur om te maken en dus minder winstgevend dan de vrijwel altijd in de fabriek gemaakte letters. Chocola, ook van eenvoudige kwaliteit, heeft meer status. Het succes van de industriele chocoladeletter getuigt van onze welvaart. Couperus vermeldt ze: 'De porte-brisee werd opengeschoven en de kinderen stormden de verlichte zaal binnen, waar, in plaats van de eettafel, nu vier kleine tafeltjes stonden; op elk lag de naam in chocoladeletters gespeld; op elk verhief zich een toren van speelgoed.'

Hun hele naam! Het meisje heette Ernestine! Deze scene van weelde speelt zich een eeuw geleden af, een uitzonderlijk vroege vermelding van de chocoladeletter.

Zeiden we dat de tijd voor chocoladeletters stilstond? De Zaandamse koekjes- en chocoladefabriek, onlangs overgenomen door een dito Britse reus (inderdaad, de dames en heren van United Biscuits hebben nog raar opgekeken van al die letters) komt dit jaar met iets nieuws. Het is een digitaal lettertje, schreefloos en verschrikkelijk modern van lijn. De bestellingen overtreffen alle verwachtingen. De kaasletter, modern in de jaren zeventig, heeft het niet gehaald. Helemaal gek is Sint Nicolaas nu ook weer niet. En die malle letters van snoepjes, van noten, van marsepein, daar maken de firma's Verkade, Van Houten, Droste enzovoort zich ook geen zorgen over. Om maar te zwijgen van fijnproeversletters van de echte chocolatier. Dat is kruimelwerk. Maar laat niemand meer zeggen dat oude gebruiken op voedselgebied er onherroepelijk uit gaan. Als de 'toegevoegde waarde' maar groot genoeg is, dan valt het met de ondergang van de vaderlandse tradities best mee.