Amerikaanse snelweg in de hoofdrol; Snelweg in dehoofdrol

De Amerikaanse snelweg is in Route One/USA van Robert Kramer een groots acteur. Als een slang slingert hij zich langs huizen en akkers, steden voorbij, fabrieken liggen in de verte. De weg glanst in de regen. De banden van de auto's sissen over het asfalt. Vijftig jaar geleden werd Route One langs de oostkust aangelegd terwijl honderden mijlen verderop in het Wilde Westen de huifkarren nog rondreden. Al snel bleken twee rijbanen te weinig. Na de oorlog overwoekerden Amerikaanse auto's het land en veranderde de weg in een vierbaans roetsjbaan van noord naar zuid, van de blanke bevolking naar de zwarte bevolking, van welvaart naar armoede, van de sound of the city (Boston, New York) naar de melancholie van de jazz en de blues. Hij ontspringt bij Fort Kent, Maine, vlak aan de Canadese grens en zigzagt all the way down naar het diepe zuiden, naar Key West, Florida. Daar springt hij van eiland naar eiland om in het uiterste puntje van Key West een plotse draai te maken en weer helemaal terug te koersen naar het verre noorden, 2200 mijl, 3500 kilometer lang. Wie in Key West niet tijdig remt schiet door en belandt in de oceaan.

De film Route One/USA is een liefdesverklaring aan de snelweg. De bedwelmende ruim vier uur durende film sleept de toeschouwer mee door het Amerikaanse land en door de Amerikaanse geschiedenis. Want in Amerika is een weg niet zomaar de verbinding tussen de de ene plek en de andere, een snelweg daar is de levensader voor tal van gehuchten die dank zij het asfalt konden uitgroeien tot een stad of in elk geval een conglomeraat van motels, benzinestations, garages. Een weg is het symbool van de gelukzalige toekomst. Bovendien drukt de snelweg uit wat leeft in de ziel van elke Amerikaan: zich telkens willen bewegen.

De filmer Robert Kramer heeft niet een specifieke road movie willen maken. Het 'snelweg-gevoel' zoals we dat kennen uit Amerikaanse literatuur van Kerouac is met harde hand uit de film gebannen. Kramers methode is eerder documentair. Zijn film lijkt onbedoeld op een navertelling in beelden van het boek Blue Highways van William Heat Moon. Deze auteur trekt kriskras door het land en spreekt met zijn bewoners - en dat zijn allen vereenzaamden, desperado's, mensen die in de anonimiteit van het wijde landschap een caravan bewonen.

Al zou de weg de grote droom van de toekomst vertolken, Robert Kramer toont het failliet van de American Dream. Hij bouwt zijn film op uit honderden prachtige beelden, hard tegen elkaar gesneden, soms poetisch, de meeste scherp van contour, net zoals het Amerikaanse licht hard en genadeloos is. Zijn film vervat de recente geschiedenis van het land. Kramer is de cameraman, het personage Doc (Paul McIsaac) is de eigenlijke hoofdpersoon van de film. Hij keert, zoals het openingsbeeld toont, na jaren terug in Amerika. We zien Staten Island met het Vrijheidsbeeld. Een anker valt. Deze Doc wekt verwarring in de structuur van de film. Op het eerste gezicht lijkt de film gemaakt vanuit zijn optiek, in de eerste persoon dus. Maar de camerabewegingen zijn nergens subjectief; we zien de wereld niet door zijn ogen, we zien de wereld zoals de camera van Robert Kramer dat wil. Hij verlaat de snelweg voortdurend om de toeschouwer te tonen wat er gebeurt naast die strook asfalt, welke mensen er wonen op welke plekken, wat een vrouw heeft te zeggen over het werk in een visafslag dat ze al sinds haar jeugd doet. De werkelijke personages zijn individuen uit de Amerikaanse samenleving die aan Doc hun verlatenheid en tragiek tonen. Ze worden vaak net iets te symbolisch gefilmd, met een suggestief gebaar van de handen, een vermoeide blik of een veelzeggende foto van een familielid op het dressoir. De camera registreert pijnlijk nauwgezet. Soldaten van de infanterie komen aan het woord, kinderen spelen voor hun school in het getto waarvan de muren doorzeefd zijn met kogelgaten. De luidruchtige beelden van een huwelijksfeest staan in hard contrast tot vrouwen die in arme wijken het voedsel uitdelen. Doc loopt tussen al deze mensen door, ieder voor zich een archetype van de maatschappij, en luistert, zwijgt, stelt af en toe een vraag die nauwelijks ter zake doet. Hij verliest zich in een uitspraak als: 'Er is niets veranderd, de strijd is nog hetzelfde.'

Het zijn de terzijdes uit een toneelstuk.

Wie veel Nederlandse documentaires heeft gezien zal zich door de vorm van deze film niet zo snel laten verrassen. Het epos dat Route One/USA is, heeft desondanks een grote zeggingskracht. 'Mijn relatie met de VS, ' zegt Kramer in een interview, 'is een lange dans, een lange liefdesgeschiedenis. Complex, zoals ze zo vaak zijn.'

Uit deze liefdesverhouding is in elk geval een film voortgekomen die bestaat uit honderden prachtige momentopnamen en beelden, samengebonden door de ene hoofdlijn van de snelweg. Na het zien van een film als deze kan iemand niet meer op dezelfde manier over een autoweg rijden, want Route One/USA leert je beseffen wat er aan weerskanten van de berm leeft, welke kleine en grote tragedies zich daar in dat ene huis of in die wijk die zo snel langs flitsen voltrekken. Een liefdesdans vol pijn.

    • Kester Freriksroute One
    • Robert Kramer. Met Paul Mcisaac
    • Robert Kramer. Amsterdam
    • Usa. Regie