OORLOG ALS DIENSTVERLENING; Militairen gebruiken logistiekeconcepten uit het bedrijfsleven

Sinds het uitbreken van de Golfcrisis is er een gigantische logistieke operatie op gang gekomen: in drie weken tijd werd een kleine stad in haar geheel naar Saoedie-Arabie overgebracht. En nog vliegen transporttoestellen af en aan om deze nederzetting verder te versterken. In het gewone bedrijfsleven wordt de logistiek steeds belangrijker, zo vernemen we bijna dagelijks uit de media. Vooral de concurrentie uit het Verre Oosten heeft de aandacht gericht op nieuwe logistieke concepten die ironisch genoeg weliswaar uit Japan komen maar bijna alle van Amerikaanse oorsprong zijn.

Logistiek, ook wel de kunst en de wetenschap van het verwerven en distribueren van materiaal en produkten genoemd, is van militaire oorsprong. Bij de krijgsmacht staat de term voor alle voorbereidingen en handelingen die nodig zijn om de troepen op de meest doeltreffende wijze van goederen en voorraden te voorzien en onder de gunstigste voorwaarden te laten strijden. De Frans-Zwitserse militaire theoreticus baron Antoine Henri de Jomini (1779-1869), beschreef de marechal du logis. Daarmee bedoelde hij een hoge functionaris, belast met stafwerkzaamheden zoals het verzorgen van onderdak, transport en bevoorrading. De operations logistiques zijn ook in moderne tijden van grote betekenis voor het functioneren van de krijgsmacht. De invasie in Normandie, in 1944, was niet alleen een militaire operatie zonder weerga, maar ook een logistieke operatie van ongekende omvang. De massale militaire verplaatsing naar Saoedie-Arabie is omvangrijker dan de luchtcorridor naar Berlijn in 1948. Het bedrijfsleven heeft begrippen en ideeen uit de militaire logistiek overgenomen. Maar erg belangrijk was de logistiek daar niet voor de Tweede Wereldoorlog en in de eerste paar decennia erna. Materiaal was relatief goedkoop en gemakkelijk verkrijgbaar, evenals kapitaal; winstmarges waren hoog; klanten stelden weinig eisen. De omslag van een verkopersmarkt naar een kopersmarkt had nog niet plaats gevonden. Optimale besturing van de goederenstroom was in die tijd niet nodig.

Het opvallendste kenmerk van het militaire bedrijf is dat het geen tastbare produkten voortbrengt. Het is een dienstverlenende organisatie. In dat opzicht is het leger vergelijkbaar met banken, transportondernemingen, reisbureaus en elektriciteitscentrales. De militaire dienstverlening kan worden onderverdeeld in (a) handhaving van de vrede en (b) oorlog voeren. Onafhankelijk zijn die twee niet, ze liggen in elkaars verlengde. 'Indien gij de vrede wilt, wees dan op de oorlog voorbereid', zeiden de Romeinen al. De strijdkrachten van de VS in het Midden-Oosten, evenals die van andere Westerse naties, zijn bezig met dienstverlening van de eerste soort: Saddam Hussein afhouden van verdere oorlogszuchtige acties en druk uitoefenen om naleving van de VN-resoluties te bereiken.

Lastig

Het personeel van zakelijke ondernemingen gaat naar huis na gedane arbeid. Militairen zijn dag en nacht in dienst. Dit heeft vergaande logistieke gevolgen: het militaire bedrijf dient te zorgen voor onderdak, voedsel, medicijnen, transport, communicatie, amusement, geneeskundige hulp en geestelijke bijstand. Een aantal hiervan vormt weer diensten op zich, aangeboden door mensen die ook weer onderdak enz. nodig hebben. In tijd van oorlog komen daar uiteraard de echte militaire behoeften bij, zoals wapens, munitie, olie, benzine, bruggen en generatoren. Maar ook in vredestijd zal de vraag naar deze artikelen niet tot nul zijn gereduceerd (oefeningen).

Diensten, in tegenstelling tot tastbare produkten, hebben een lastige eigenschap: ze kunnen niet op voorraad gemaakt worden, ze worden geproduceerd terwijl de klant erop wacht. Dit betekent dat de 'klant' naar de 'fabriek' moet komen (voor een treinreis gaat men naar het station), of dat de 'produktiemiddelen' naar de 'markt' verplaatst worden (de melkboer aan huis). In Saoedie-Arabie is dat laatste het geval: de olievelden, de soevereiniteit van het land 'vragen' om bescherming tegen een mogelijke agressor, de VS brengen op grootscheepse wijze een dienstverlenende organisatie naar die 'markt'. Bij logistieke operaties zoals nu in het Midden-Oosten kunnen drie fasen worden onderscheiden: 1. Transport van mensen en materiaal om de dienstverlenende organisatie op te bouwen.2. Transport van mensen en materiaal om de dienstverlenende organisatie in stand te houden: onderhoud, vervanging. Dit is geringer van omvang dan de eerste.3. Transport van mensen en materiaal om de dienstverlenende organisatie op te heffen. Ook dit is minder omvangrijk dan 1. doordat veel materialen minder waard geworden zijn dan hun transportkosten en ter plaatse worden 'gedumpt'. De VS-strijdkrachten bevinden zich aan het einde van Fase 1, of hebben Fase 2 al bereikt. De Nederlandse marineschepen zijn nog op weg en verkeren daarom in Fase 1.

Ondernemingen met een zakelijke opzet streven ernaar zoveel mogelijk winst te maken. Werkzaamheden dienen dus zo efficient mogelijk te worden uitgevoerd, met zo min mogelijk verspilling. Materialen worden zo goedkoop mogelijk ingekocht, en voor het eindprodukt tracht men een prijs te bedingen die de klant nog net bereid is te betalen. Op allerlei manieren wordt er geoptimaliseerd. Het militaire bedrijf heeft andere doelstellingen: daar trachten de 'managers' de verlangde diensten (vrede handhaven of oorlog winnen) uit te voeren tot tevredenheid van hun (politieke) opdrachtgevers. Welke rol kunnen de moderne logistieke concepten daarbij spelen? Een wandeling langs de 'toverwoorden' uit de tabel.

Material Requirements Planning - Als bekend is dat op een bepaalde datum 100.000 man militair personeel in Saoedie-Arabie moet zijn, dan valt precies uit te rekenen hoeveel capaciteit er nodig is aan huisvesting, medische verzorging en ontspanning. Als bovendien bekend is hoeveel hamburgers een gemiddelde soldaat per dag verorbert, dan kan ook die 'materiaalbehoefte' worden geschat. Verder is er een verband tussen het aantal vervoermiddelen, tanks, vliegtuigen en de vraag naar olie en benzine. De mensen in het Pentagon zullen ongetwijfeld dit soort berekeningen hebben uitgevoerd.

Juist In Time - Onzekerheid is een belangrijke factor in het militaire bedrijf. Materiaalgebrek op beslissende momenten kan het verschil betekenen tussen winnen of verliezen, tussen leven of dood. De militaire logistici zullen dus op veilig spelen en veel voorraden aanleggen. Als ergens de term 'veiligheidsvoorraad' op z'n plaats is, dan wel hier. Naar leveranties 'Just In Time' zal men dus niet streven, behalve misschien voor levensmiddelen zoals brood, groente, fruit, melk en vlees.

Zero Inventory - Zie Just In Time.

Total Quality Control - Als een machine stil valt wegens een defect, dan is dat uiterst schadelijk voor het bedrijf. Ook kan materiaal van slechte kwaliteit het voortbestaan van de onderneming in gevaar brengen. Mutatis mutandis geldt dit nog veel sterker voor het militaire bedrijf. Daar kan het defect raken van een 'machine' (tank, vliegtuig, kanon, radiozender) letterlijk van vitaal belang zijn. Veel leveranciers van militaire goederen produceren dan ook volgens militaire specificaties, de strengste in de wereld.

Kanban Verwant aan Just in Time en Zero Inventory en dus minder relevant voor de militaire logistiek.

OPT/TOC - Ook bij de militaire 'produktieplanning' kunnen knelpunten voorkomen. Minister van defensie Cheney ging naar twee andere Golfstaten om landingsrechten te vragen toen de vliegvelden in Saoedie-Arabie verstopt raakten.

Computer Integrated Manufacturing - Het militaire equivalent hiervan zou zijn volledig automatische oorlogvoering, met robots aan de stuurknuppels. Voorlopig behoort dit tot het gebied van de science fiction, al zijn er onbemande verkenningsvliegtuigen en spionnagesatellieten. Met wat goede wil zou men dat CIM voor vredehandhaving kunnen noemen, de eerste dienstverlening van het militaire bedrijf.

Het kostenaspect staat veel minder centraal bij het militaire bedrijf dan in een burgeronderneming. Dat is het gevolg van de afwijkende doelstelling. Ook zal een rol spelen dat gewerkt wordt met overheidsgelden, een gegeven dat meestal niet stimuleert tot zo economisch mogelijk handelen. Al is de moderne logistiek in de burgermaatschappij zijn eigen weg gegaan, de concepten ontwikkeld voor produktiebedrijven met winstoogmerk blijken niet zonder betekenis in de militaire logistiek, mits men rekening houdt met de specifieke omstandigheden van het militaire bedrijf.

De 'toverwoorden' van de moderne tijd:

MRP-1 Material Requirements Planning

Systeem om een produktieplan (aantallen produkten, tijdstippen) te vertalen in behoefte aan materialen en onderdelen, ook in de tijd geplaatst en voor alle stappen in het produktieproces. Basisinformatie: de stuklijsten van produkten en het produktieplan.

MRP-2 Manufacturing Resources Planning

Uitbreiding van MRP-1 om ook de benodigde produktiecapaciteit te berekenen, de voortgang van het produktieproces te bewaken en prioriteiten te kunnen stellen. Tevens geschikt om snel de gevolgen van wijzigingen zichtbaar te maken.

JIT Just in Time

Aanvoer van materialen zo dat ze aanwezig zijn net voor hun verwerking volgens plan gaat beginnen.

ZI Zero Inventory

Nauw verwant aan JIT: als goederen inderdaad pas aankomen op de werkplek vlak voor ze nodig zijn, kunnen tussenvoorraden verdwijnen en benadert men de toestand van 'voorraad nul'. Dit maakt fouten snel zichtbaar en dus ingrijpen zonder vertraging mogelijk, evenals snel omschakelen op het maken van andere produkten.

TQC Total Quality Control

Alleen als alle verrichte werkzaamheden van de hoogste kwaliteit zijn, en alle gebruikte grondstoffen en materialen zonder gebreken, kan er goed, goedkoop en flexibel, en dus concurrerend geproduceerd worden.

KANBAN

Kaart Produktiebesturingsmethode waarbij aanvoer van grondstoffen en materialen, en de produktie door middel van kanbans geregeld wordt: 'produktiekanbans' geven aan dat op een machine een volgende serie van een bepaald halffabrikaat moet worden gemaakt, 'transportkanbans' signaleren de noodzaak uit het magazijn een bak onderdelen te brengen. Een variant van dit systeem wordt gebruikt bij Volvo Car BV in Born.

OPT/TOC Optimized Production Technology/Theory of Constraints

Planningsmethode voor fabrieken die machines opspoort waarvan de capaciteit kleiner is dan van de rest. Door die 'knelpuntmachines' zo goed mogelijk aan het werk te houden en de andere daarop af te stemmen, bereikt men een maximale goederenstroom door de fabriek. OPT is ook een 'filosofie' die o.a. zegt dat gepland nietsdoen beter kan zijn dan werken.

CIM Computer Integrated Manufacturing

Volledig door computers bestuurde produktie, van ontwerp tot aan aflevering van het eindprodukt, en alle bedrijfsfunkties omvattend. CIM is nauw verwant aan de 'fabriek van de toekomst'.