FUJIMORI'S SCHOKTHERAPIE VERBIJSTERT PERU; 'Nee meneer, geen improvisatie maar creativiteit'

De nieuwe president van Peru, Alberto Fujimori, bezwoor zijn landgenoten dat hij zou afzien van een schoktherapie om 's lands economische verval te boven te komen. Dat was voor zijn uitverkiezing. Inmiddels heeft de president zijn eerste dreun uitgedeeld door de prijzen enorm te verhogen. 'Het gaat niet om improvisatie maar om creativiteit'. Op een raam van het kantoor van Electroperu in het sjieke district Miraflores hangt een handgeschreven briefje. 'Er is geen licht, er is geen licht'. Voor de ingang van dit filiaal van de Peruaanse elektriciteitsmaatschappij in de hoofdstad Lima staat een rij mensen geduldig te wachten. Papieren in de hand. Portefeuille vol met geld dat waardelozer wordt naarmate het wachten langer duurt. Over augustus zal de rekening misschien nog meevallen voor de wachtenden. Zij mogen immers verwachten, dat hun elektriciteitsmeter er tegelijk met de stroom mee is opgehouden. Om de haverklap valt de stroom uit in de Peruaanse hoofdstad als gevolg van aanslagen door de mao(i..)stische guerrillagroep Sendero Luminoso ('Lichtend Pad') op hoogspanningstorens in de heuvels even buiten Lima. Maar ook door slecht management bij Electroperu en een puur tekort aan stroom, veroorzaakt door de aanhoudende droogte die de waterkrachtcentrales in het Andes-gebergte nutteloos maakt.

De elektriciteitsrekening over de maand september zal er beslist anders uitzien. Op 8 augustus kondigde premier Juan Carlos Hurtado Miller op radio en televisie voor een gehoor van verbijsterde Peruanen tot dan toe onvoorstelbare verhogingen aan voor de prijzen van primaire levensbehoeften, brandstoffen en de tarieven van de nutsbedrijven. In het geval van de elektriciteit werd de prijs verzeventienvoudigd. Op de avond van de achtste augustus maakte Peru kennis met wat de 'Fuji-shock' is gaan heten; de eerste maatregelen in een wanhopige poging van de Peruaanse regering onder leiding van president Alberto Fujimori om een einde te maken aan de hyperinflatie die over de afgelopen twaalf maanden 12.377,8 procent bedroeg, in de maand augustus 397 procent en in de dagen direct voor de prijsverhogingen anderhalf a twee procent per dag.

De hyperinflatie is Fujimori's erfenis van zijn voorganger Alan Garcia die in vijf jaar tijd de bodem van de schatkist weer zichtbaar maakte en van Peru de paria in de internationale financiele gemeenschap. In de vijf jaren van Garcia verviel Peru - staat en inwoners - van behoeftigheid tot bittere armoede. De bankbiljettenpersen maakten overuren.

De verbijstering van de Peruanen had niet zozeer te maken met de drastische maatregelen zelf - iedereen wist dat er iets zou, nee, iets moest gebeuren - maar met de omvang ervan en de ijskoude manier waarop ze door hun nieuwe regering werden afgekondigd. Was Fujimori immers niet de man die nog geen twee maanden eerder, aan de vooravond van zijn spectaculaire verkiezingsoverwinning op de rechtse schrijver-politicus Mario Vargas Llosa, met een overdaad aan nadruk had bezworen dat onder zijn leiding Peru's economische verval niet per 'schok' zou worden bestreden? Was daarom de keuze voor de Peruanen op 10 juni niet simpelweg tussen 'shock-Vargas Llosa' en 'no shock-Fujimori' geweest? En hadden de Peruanen niet in overgrote meerderheid voor 'no shock' gekozen en dus tegen de afschuwelijke voorbeelden die Venezuela, Argentinie en Brazilie te zien hadden gegeven direct na de implementatie van drastische saneringsmaatregelen voor hun economie? Is er, kortom, geen sprake van schaamteloos verraad aan de kiezer door hun nieuwe president? Eerste vice-president ing. Maximo San Roman kan het woord 'shock' niet meer horen. 'Wij hebben in onze verkiezingscampagne om vertrouwen gevraagd. We hebben een economische aanpassing beloofd, zonder dat er een langdurige recessie zou volgen. Dit is geen 'shock'. Een shock is maatregelen nemen zonder rekening te houden met de omstandigheden; wanneer niet ook de salarissen zouden stijgen.'

Vertrouwensman

Het is zaterdagochtend en San Roman ontvangt ons in zijn fabriek van bakkerijmachines in een industriele zone van Lima. In tegenstelling tot de tweede vice-president is hij een vertrouwensman van de voor de rest van de buitenwereld onbereikbare Fujimori. Alleen de voor de poort ijsberende lijfwachten en politie-escorte wijzen erop dat deze kleine, vriendelijk ogende man in zijn open hemd en leren jekkertje de nummer twee van de republiek is. Zijn ongedwongen houding en bij herhaling gedane verzoek toch vooral langer te blijven praten, wijzen er niet op dat hij de maandag erop uit hoofde van zijn functie het Congres zal voorzitten als premier Hurtado de economische plannen moet verdedigen voor een woest parlement.

San Roman leidt ons rond door zijn fabriek. Vertelt bij elke machine met enige trots over de inventiviteit van de kleine ondernemer die in zijn ogen de basis voor Peru's economische herstel vormt. Constateert met enige spijt dat hij wegens zijn nieuwe functie geen tijd meer heeft om te knutselen aan dat prachtige deegkneedapparaat, dat verloren in een hoekje staat. Vertelt met nog meer trots hoe hij duizenden dollars wist uit te sparen door uit verschillende, oneigenlijke componenten een generator en een bedrijfslift te bouwen die hem anders een veelvoud zouden hebben gekost. Langzaam aan begint het ons te dagen, dat het door ons aangevraagde interview over 'de economische situatie in Peru' allang is begonnen. Dat de economische filosofie van deze regering dezelfde is als de bedrijfsopvatting van ondernemer San Roman. Juist, wagen wij naar voren te brengen, bij het herstel van de Peruaanse economie gaat het dus, net als bij uw generator en uw lift, om improvisatie. San Roman is even stil en schudt dan het hoofd. 'Nee meneer, creativiteit, het gaat niet om improvisatie, maar om creativiteit.' In tegenstelling tot San Roman, die al in een vroeg stadium als zakenvriendje van de politieke nieuwkomer Fujimori op de kieslijst werd gezet, is de econoom Adolfo Figueroa van de Katholieke Universiteit van Lima slechts een kort leven aan boord van de economische reddingssloep 'Fujimori' beschoren geweest. Figueroa geldt, samen met de in het Westen bekendere ondernemer en economisch filosoof Hernando de Soto (auteur van het spraakmakende boek 'De andere weg' over Peru's informele economie), als een van de economische lichtbakens in de duisternis van Peru.

Meningsverschillen

Figueroa werd kort na diens verkiezingszege door Fujimori gevraagd samen met enkele anderen een economische task-force te vormen die het saneringsbeleid van de Peruaanse economie moest opzetten voor de inauguratie van de president op 27 juli. Fujimori liet doorschemeren dat Figueroa in aanmerking zou komen voor het premierschap en/of het cruciale ministerie van economische zaken. Maar een paar weken voor de machtsovername stapte Figueroa uit het regeringsteam. Diepgaande meningsverschillen met andere adviseurs van Fujimori lagen aan de basis van zijn ontslagname. De conservatief Juan Carlos Hurtado werd - tot veler verrassing - premier en minister van economische zaken. Het was deze veteraan uit de regering van de rechtse president Fernando Belaunde Terry die op 8 augustus het schokplan aankondigde en dit op de eerder genoemde maandag voor het Congres moest verdedigen.

In zijn werkkamer van twee bij drie meter op de universiteit houden wij premier-manque Figueroa voor dat voor hetzelfde geld hij zich nu in het Congres had kunnen bevinden. Figueroa lacht zachtjes. 'Maar ik zou mij in een totaal andere positie dan Hurtado hebben bevonden, dat kan ik u wel verzekeren.'

Vervolgens geeft Figueroa een kort college recente economische geschiedenis. 'Er zijn twee opties om de inflatie aan te pakken. De conventionele, waarvoor men nu heeft gekozen in Peru, gaat uit van drastische bezuinigingen in de publieke sector om het begrotingstekort te dichten. De achterliggende gedachte is, dat de inflatie wordt veroorzaakt door het fiscale tekort. 'Maar ik zie het anders. We hebben in Peru niet te maken met inflatie, maar met hyperinflatie van veertig tot vijftig procent per maand. Hyperinflatie beweegt zich volgens een totaal andere dynamiek. Wij (de opgestapte adviseurs - rra) wilden een monetaire hervorming introduceren. Het proces van dollarisatie van de Peruaanse economie is al zo ver gevorderd, dat alleen nog maar een duwtje nodig was om geheel op de dollar over te schakelen. Het beste voorbeeld daarvan uit de economische geschiedenis is de Duitse hyperinflatie tussen de twee wereldoorlogen. Ook toen trokken de mensen massaal naar de dollar.

Verlicht 'Wij wilden salarissen en inkomen van de overheid in een nieuwe geldeenheid onderbrengen. We hadden al een naam voor de nieuwe munt: de Amaru, wat in de Indianentaal quechua 'slang' maar ook 'verlicht' betekent (Tupac Amaru was de legendarische leider van de Incas die uiteindelijk het onderspit moest delven tegen de Spaanse veroveraar Francisco Pizarro - RRA). Volgens Figueroa zou de dollarisatie van de economie bovendien gepaard gaan met een ander politiek proces, dat van de algehele consensus die door Fujimori in zijn campagne nog werd gepredikt. Figueroa: 'Wij hadden zelfs al afspraken gemaakt met werkgevers en werknemers over lonen en prijzen.' Dit laatste wordt bevestigd door secretaris-generaal Valentin Pacho Quispe van de communistische vakcentrale CGTP. De communisten riepen vorige maand samen met de aan de vorige regeringspartij APRA van oud-president Alan Garcia gelieerde bond CTP op tot een eendagsstaking tegen de economische maatregelen van de regering-Fujimori. Maar de staking werd gesmoord in een algehele apathie onder de Peruanen, gekoppeld aan de angst voor geweld van de zijde van het leger dat krachtens de noodtoestand in het overgrote deel van het land verregaande bevoegdheden heeft. Pacho, in zijn kantoor omringd door afbeeldingen van Marx, Lenin en de grondlegger van het Peruaanse communisme Juna Carlos Mariategui en een beeldje van de voormalige Bulgaarse leider Todor Zjivkov (presentje van de Bulgaarse vakbond), hekelt het gebrek aan concertacion, het in Latijns Amerika veelgebezigde woord voor samenwerking, consensus. De vakbondsleider wijst er, in navolging van vele andere gesprekspartners in Peru, op dat de drastische saneringsmaatregelen van Fujimori en Hurtado niet worden begeleid door een sociaal programma als stootkussen voor de allerarmsten. Onder deze, in een klap tot de helft van de bevolking uitgebreide groep mensen, stijgt de werkloosheid nu explosief. Het gevolg van onbetaalbaar geworden voedsel is honger en aan ondervoeding gerelateerde ziektes, waarvan vooral kinderen het slachtoffer worden.

Dat was precies het gevaar waarvoor de econoom Figueroa president Fujimori trachtte te behoeden. 'Er is een duidelijk onderscheid tussen het afremmen van de inflatie en het creeren van economische stabiliteit. Die stabiliteit is afhankelijk van de aanpak van drie zaken: het fiscale deficit, de buitenlandse schuld en de armoedekloof. Deze regering doet alleen wat aan het eerste. Maar we moeten in dit land een platform bouwen voor economische groei. Dat is onmogelijk zonder een sociaal programma. Nu hebben we een inflatie die aan het teruglopen is, maar ook een sociaal explosieve situatie. In die omstandigheden zullen Peruanen (en buitenlanders) niet investeren in het land. Sociale stabiliteit is een voorwaarde voor investeringen.'

Bezweken

Zowel Figueroa als zijn collega Javier Iguiniz van de Peruaanse ontwikkelingsorganisatie DESCO menen dat Fujimori is bezweken voor de druk van het Internationale Monetaire Fonds (IMF), de Wereldbank en andere eisers van Peru's ruim zeventien miljard dollar hoge schuld. Kort na de introductie van de prijsverhogingen doorkruisten teams van IMF-waarnemers de hoofdstad Lima om de effecten van de maatregelen op het economische leven waar te nemen. Inderdaad zijn die effecten zichtbaar. De prijzen dalen, de inflatie dus ook, met een half tot twee procent per dag. Maar de recessie is algeheel en economisch leven is in vele gevallen economisch sterven. Verontrustend, zo menen geraadpleegde deskundigen, is de lage stand van de dollar ten opzichte van de inti. Daarvan worden vooral de exporteurs in Peru het slachtoffer. Onder economen is overeenstemming over de pariteit van de inti ten opzichte van de dollar, zo ongeveer 1: 450.000. Maar vorige week daalde de dollar in Lima's beroemde wisselstraat Ocona verder van 360.000 naar 320.000 inti. Oorzaken: naast het altijd al grote aanbod aan 'coca-dollars' die in de straathandel worden witgewassen, het aanspreken door Peruanen van hun spaartegoeden (in dollars) voor het kopen van levensmiddelen (in intis) en de krapte in de omloop van de Peruaanse munt door de weigering van de centrale bank om inti-biljetten los te laten.

De recessie treft daarom niet alleen de armen en allerarmsten in hun toch al marginale bestaan, maar ook de Peruaanse ondernemers. Directeur-eigenaar Enrique de la Llave van de pvc-verwerkende onderneming Planinsa: 'In onze toptijd hadden we tweehonderd mensen in dienst en zetten we maandelijks 600 ton pvc om, zeg maar zo'n acht miljoen dollar. In juni had ik zestig mensen in dienst, van wie veertig vast. Omzet: honderd ton, 180.000 dollar. Die veertig houden zich nu bezig met schoonmaak- en onderhoudswerkzaamheden. Ik hou ze in dienst, want anders hebben ze niets meer. Ik zet deze maand (augustus) 27 ton om, 40.000 dollar. Over drie maanden is het afgelopen zo. Dan is het knock-out. Hiroshima. Verschrikkelijk, verschrikkelijk!' De la Llave ('Maar wij industrielen zijn optimistisch. Als de nacht het zwartst is, is de ochtend nabij') verwacht daarnaast, dat wanneer hij in de rij gaat staan om zijn stroom te betalen, de rekening zal zijn opgelopen van 3.000 dollar per maand tot 30.000 dollar op basis van de nieuwe tarieven. 'Dit is een oorlogseconomie meneer, nee, erger dan een oorlogseconomie.' Vice-president en ondernemer San Roman vindt dit maar rare verhalen. Hij schudt zijn hoofd over zoveel onbegrip voor de maatregelen van de regering. 'U weet niet wat voor een catastrofe wij hebben aangetroffen toen wij aantraden. Help ons, door te begrijpen in wat voor omstandigheden de staat verkeert. Het is voor ons een zware verantwoordelijkheid.'