BESLISSENDE SLAG OM SOVJET-ECONOMIE; Jonge economen in Archangelskoje belagen premier Ryzjkov

In een buitenhuis in Archangelskoje, even buiten Moskou, werkt een groep jonge economen dag en nacht aan een blauwdruk voor een nieuwe, vrije en gedecentraliseerde economische orde in de Sovjet-Unie - bijgestaan door Amerikaanse adviseurs. Zij kruisen de degens met premier Ryzjkov. 'De slechtste uitkomst van de strijd zou een compromis zijn'. In Moskou heeft dezer dagen de beslissende veldslag plaats over het economische hervormingsprogramma dat de Sovjet-Unie moet redden van de catastrofe. Het is de tweekamp tussen premier Nikolaj Ryzjkov en de econoom Stanislav Sjatalin, tussen de regering van de Sovjet-Unie en een groep jonge economen die onder leiding van Sjatalin in een buitenhuis in Archangelskoje even buiten Moskou de laatste hand legt aan een concept voor de overgang naar de markteconomie, een concept waaruit definitief alle ideologische oogkleppen zijn verdwenen. Het lijkt een ongelijke strijd: de machtige ministerraad met de machtige Unie-ministeries tegen een dertien man tellende groep jonge enthousiaste mensen onder leiding van een econoom die het zich tot taak heeft gesteld begrippen als 'socialistische markt', 'socialistisch eigendom' en 'centrale planning' voorgoed uit de Russische economische handboeken te schrappen. Maar in feite is het pleit al beslecht: Ryzjkov heeft verloren, maar de premier klampt zich met handen en voeten vast aan zijn stoel.

Door de economische debatten heen speelt de politieke tweekamp tussen Jeltsin en Gorbatsjov, waarbij Jeltsin zich onvoorwaardelijk achter Gorbatsjovs economisch adviseur Sjatalin stelt en het onmiddellijke aftreden eist van de premier en de hele regering, terwijl president Gorbatsjov wanhopig probeert het onverenigbare te verenigen: de economie redden en de premier.

De voorgeschiedenis: afgelopen voorjaar presenteerde premier Nikolaj Ryzjkov het regeringsprogramma voor de overgang naar een 'gereguleerde markteconomie', waaruit de hoofdpunten waren: gereguleerde prijsstijgingen, langzame privatisering en geleidelijke sluiting van verlieslijdende bedrijven. Het programma veroorzaakte koperspaniek, waarna in een mum van tijd alle winkels werden geplunderd. Ryzjkovs plan werd gekraakt door het parlement en de premier kreeg de opdracht zijn huiswerk over te doen en op 1 september met een nieuw programma te komen. Het toch al danig geschokte vertrouwen van de bevolking in de regering daalde tot het nulpunt.

Intussen presenteerde de nieuw gekozen president van de Russische federatie, Boris Jeltsin, een eigen economisch plan, het zogenoemde 500-dagenplan voor een gedisciplineerde en geforceerde overgang naar de vrije markt. Als president van de grootste Unie-republiek is Jeltsin een politicus geworden met wie Gorbatsjov duchtig rekening moet houden en dus stelde Gorbatsjov een commissie in, die onder supervisie van hen beiden een compromis moest uitwerken. Gorbatsjov en Jeltsin leken elkaar gevonden te hebben en velen haalden opgelucht adem. Als uitgangspunt voor de commissie diende het 500-dagenplan en de commissie kwam onder leiding te staan van Stanislav Sjatalin. De commissie sloot zich op in het buitenhuis en omhulde zich met een waas van geheimzinnigheid. De regering ploeterde ondertussen verder aan haar eigen programma.

Onverenigbaar

Vorige week werden de twee plannen naast elkaar gelegd in een vergadering van de presidentiele raad en de raad van de federatie en iedereen, behalve Gorbatsjov, is het erover eens dat ze onverenigbaar zijn. Tijdens de vergadering werd herhaaldelijk om Ryzjkovs aftreden gevraagd, maar Gorbatsjov verklaarde dat een laatste poging zou worden ondernomen om de twee projecten aan elkaar te lijmen. Afgelopen zaterdag eiste Jeltsin op een persconferentie openlijk het aftreden van de regering en wees de president er met zoveel woorden op dat elke dag dat Ryzjkov langer in het zadel blijft Gorbatsjovs ambtstermijn met een dag bekort. Bovendien zal het Russische parlement uitsluitend met het plan-Sjatalin in zee gaan en geen enkel compromis aanvaarden. Zondag bood Ryzjkov, die meermalen door de Sjatalin-groep het pand is uitgejaagd, in Archangelskoje zijn definitieve voorstel aan en volgens ingewijden is hij op een groot aantal punten gecapituleerd. Gisteren kwam het Russische parlement voor het eerst na het zomerreces bijeen en alsof er geen regering-Ryzjkov meer bestaat, plaatste Jeltsin de bespreking van het plan-Sjatalin bovenaan op de agenda. Op 1 oktober wil de Russische regering met de invoering van de markteconomie beginnen.

Wat dezer maanden in Archangelskoje is gebeurd, is uniek voor de Sovjet-Unie: de groep economen nam het 500-dagenplan als uitgangspunt en liet zich continu en gratis adviseren door vooraanstaande Amerikaanse economen. Tussenpersoon is de jonge Russische econoom Peter Aven, een leerling van Sjatalin, die werkt op het International Institute for Applied Systems Analysis in het Oostenrijkse Laxenburg. Alle voorstellen van de Sjatalin-groep legt hij voor aan Amerikaanse economen als William Nordhouse (Yale University), Richard Cooper (Harvard University), Alfred Kahn (Cornell University) en Merton Beck (Yale University), allen op verschillende tijdstippen economisch adviseurs van Amerikaanse presidenten. Aven overlegde ook met Nederlands voormalig minister van sociale zaken Wil Albeda.

Een geheim

Aven, een Russische yup, tussen Archangelskoje en een andere belangrijke afspraak in een half uur gevangen bij een gemeenschappelijke kennis: 'Er was van de kant van Westerse economen veel kritiek op het 500-dagenplan en een aantal punten is dus ook uit het programma gehaald. Zo raadde men af een geldhervorming door te voeren en de spaartegoeden van de bevolking te bevriezen om de onbalans tussen geld en consumptiegoederen op te heffen, zoals het oorspronkelijke plan was. Een geldhervorming moet je in het geheim voorbereiden, anders heeft het geen effect. Maar in de Sovjet-Unie van vandaag is het niet meer mogelijk een geheim te bewaren. Wat het bevriezen van de spaartegoeden betreft, volgens mijn Westerse adviseurs is dat politiek op dit moment veel te gevaarlijk. Bovendien is het een van onze mythes dat de Russische bevolking zoveel baar geld heeft, in feite hebben we veel minder dan bij voorbeeld de Amerikanen. Alleen voelen we het hier sterker, omdat er niets voor het geld is te krijgen. Zodra een vrije markt wordt ingevoerd, kan dat geld moeiteloos worden afgeroomd.' De tweede mythe die de regering-Ryzjkov in stand houdt, is volgens Aven het probleem van het begrotingstekort. Officieel is dat honderd miljard roebel, maar Aven schat het in werkelijkheid op 130 a 140 miljard. 'Dat lijkt veel, maar dat gat is in twee, drie maanden te dichten wanneer we rigoureus het mes zetten in de defensie-industrie en de verlieslijdende kolchozen en sovchozen, en daar moeten we nu onmiddellijk mee beginnen.' Een derde advies van de Amerikanen is geen gereguleerde prijshervorming door te voeren zoals Ryzjkov wil, maar de prijzen gewoon vrij te geven. Administratieve maatregelen leiden alleen maar tot nieuwe vertraging van de hervormingen. Aven is erg te spreken over de groep-Sjatalin. Ze eten niet, ze slapen niet, ze werken twintig uur per dag en schrijven aan de lopende band wetsontwerpen. Ondanks hun gebrekkige economische opleiding - hun leerschool was sterk ideologisch gekleurd - reageren ze snel en effectief op de Westerse adviezen. Deze week moeten ze hun programma afronden.

Aven heeft het nieuwe regeringsprogramma gezien. Ryzjkov heeft belangrijke concessies gedaan - zo is privebezit al geen enkel probleem meer, en heeft men ook ingestemd met de hervorming van het banksysteem, waarbij de centrale bank onafhankelijk wordt gemaakt van de regering - maar de Sjatalin-groep doet geen stap terug. 'Ryzjkovs vertrek is absoluut noodzakelijk. Zelfs als hij op alle punten toe zou geven, kan hij zonder het vertrouwen van de bevolking het hervormingsprogramma niet doorvoeren'.

Defensie

Er is nog een aantal wezenlijke verschillen tussen de programma's blijven bestaan. Het allerbelangrijkste is volgens Aven een duidelijk verschil in opvatting over het dichten van het begrotingstekort. De groep-Sjatalin wil zeer radicaal het mes zetten in de defensie en de KGB, door op korte termijn gewoon te stoppen met de subsidie voor de talloze geheime en niet-geheime militaire bedrijven. Hetzelfde geldt voor de verlieslijdende kolchozen en sovchozen. Dat is voor Ryzjkov - zelf afkomstig uit het militair-industrieel complex - onacceptabel. Het is uiteraard ook voor de machtige ministeries van het militair-industriele complex niet aanvaardbaar en evenmin voor de legertop die op hen drijft. De groep-Sjatalin is ook voor een veel verdergaande demonopolisering van de economie en opheffing van een groot aantal industriele ministeries en ziet resoluut af van de invoering van de dollar als parallelle munteenheid. Tot slot wil Sjatalin af van de politiek dat bedrijven voor handel met het buitenland licenties moeten verwerven en ook daar wil Ryzjkov niet aan.

Een van de belangrijkste pluspunten van Sjatalins project, dat heeft zelfs Gorbatsjov toegegeven, is dat het uitgaat van de nieuwe politieke situatie, waarin alle

ftien Unie-republieken zichzelf soeverein hebben verklaard. 'Alle republieken worden beschouwd als onafhankelijke staatkundige eenheden, die hun eigen economische politiek doorvoeren. Dat betekent een enorme inperking van de bevoegdheden van de centrale regering', zegt Aven.

Pas deze zomer is echt duidelijk het verband gelegd tussen de economische hervormingen en de politieke decentralisatie, die moet uitmonden in het nieuwe Unie-akkoord. Het lijkt er nu op dat aan de ondertekening van een nieuw Unie-akkoord - een lang en moeizaam proces waarvan het einde nog niet in zicht is - de ondertekening van een economische overeenkomst vooraf zal gaan, waarin de bevoegdheden van het centrum en van de republieken nauwkeurig worden afgebakend. Daarbij gaan de republieken ervan uit dat zij zelf bepalen wat ze aan het centrum afstaan, terwijl Ryzjkovs regering die beslissing in eigen hand wil houden. Dat leidt voorlopig tot conflicten zoals de rel over de diamantvoorraad van Siberie, waarvan Ryzjkov de exploitatie voor vijf jaar aan de Zuidafrikaanse diamantgigant De Beers heeft verkocht zonder de Russische regering daar in te kennen.

Een andere verworvenheid van Sjatalins programma is dat hier werkelijk voor het eerst een alomvattende visie is ontwikkeld waarin voor ideologische reverences geen plaats meer is. 'Wanneer het 500-dagenprogramma wordt aangenomen is het in ons land afgelopen met het 'klassieke socialisme' van de algehele nivellering. Een ander socialisme heeft nog nooit iemand gezien', becommentarieert de Komsomolskaja Pravda. De radicale de(i..)deologisering van de economie is een duidelijk bewijs van de tanende invloed van de communistische partij. Het is nog maar een paar maanden geleden dat onder de bezielende leiding van Jegor Ligatsjov gefulmineerd werd tegen prive-eigendom en het is ook nog niet zo lang geleden dat Gorbatsjov Jeltsin verweet dat hij in zijn verkiezingstoespraak het woord socialisme niet een keer had gebruikt.

Gorbatsjovs positie in het steekspel blijft intussen onduidelijk. Waarom houdt hij zijn premier tegen beter weten in de hand boven het hoofd? Gorbatsjovs persconferentie, afgelopen week, was een genante vertoning. De president, wiens woorden uiteraard breed werden uitgemeten in de pers, wist 45 minuten lang niets concreets mee te delen en verbijsterde iedereen met zijn voorstel om de twee onverenigbare plannen aaneen te smeden.

Mensentaal

De persconferentie van Jeltsin, een dag later, stak daarbij zeer gunstig af. Jeltsin, blakend van energie na een drieweekse toernee door Rusland, maakte een zelfverzekerde indruk en sprak duidelijke mensentaal. Tijdens zijn reis was hem zonneklaar gebleken dat er geen vertrouwen was in Ryzjkovs regering, maar wel vertrouwen in de Russische regering. Bovendien liet Jeltsin er geen misverstand over bestaan dat Gorbatsjov behoorlijk beschadigd zou raken als hij zijn premier bleef verdedigen. Jeltsin maakte openlijk een aantal beledigende opmerkingen in Gorbatsjovs richting en uit zijn woorden viel op te maken dat hij van de president geen decreten meer wenst te accepteren.

Het weekblad Moskovskije Novosti becommentarieerde Gorbatsjovs moeilijke keuze deze week als volgt: 'Nadat hij zich verwijderd heeft van het partijapparaat, zoals gebleken is op het laatste partijcongres van de CPSU en het oprichtingscongres van de Russische communistische partij, kan hij niet moeiteloos breken met een andere machtige structuur - het hoogste economische apparaat. En dat apparaat verandert niet op stel en sprong met de vervanging van de ene regering door de andere'.

Om welke reden dan ook Gorbatsjov zijn premier niet wil laten vallen, als het Jeltsin lukt Ryzjkov beentje te lichten, bewijst hij daarmee Gorbatsjov in feite een grote dienst. Als Sjatalins programma wordt aangenomen, blijft de grote vraag wie het moet gaan uitvoeren. 'Jeltsin heeft voorgesteld een raad in het leven te roepen met hoge vertegenwoordigers van alle republieken, maar daar zie ik niets in', zegt Aven. 'Veeleer moet het een groep competente economen zijn, die onder leiding staat van Gorbatsjov. Gorbatsjovs reputatie heeft een geduchte knauw gehad. Jeltsins populariteit is veel groter dan die van Gorbatsjov, maar ik heb de indruk dat Jeltsin zich verstandig gedraagt. Hij is niet uit op een greep naar de macht, maar lijkt oprecht bezorgd over het lot van het land.' Het grootste probleem op dit moment is een politiek probleem, denkt Aven. Hoe moet het begrotingstekort worden aangezuiverd? 'Het budget onder controle krijgen betekent het leger, de KGB en de kolchozen aanpakken en ik weet niet of daartoe de politieke wil aanwezig is.'

Hoe de strijd uiteindelijk ook zal worden beslist, de slechtste uitkomst is een nieuw compromis, zegt Aven. Het is niet uitgesloten dat het programma in naam zal worden omhelsd met veel fanfare over de overwinning van de democratie, maar onmiddellijk zal worden doodgedrukt en niet zal worden uitgevoerd. 'Als de regering en de militairen het op een akkoordje gooien, dan komen we in een doodlopende steeg terecht.'