Volwasseneneducatie in stroomversnelling, maar didactischverandert er weinig; Prof. de Wolf over het nieuwe Open Leren

Volgende maand verschijnt onder de titel 'Open Leren' een beschrijving van het onderwijs aan volwassenen zoals prof. dr. Henk de Wolf dat alleen in zijn stoutste dromen voor zich ziet: zonder klas, zonder docent en zonder leerboek. Volgens de hoogleraar hoofd van het Onderwijs Technologisch Innovatie Centrum van de Open Universiteit is het de school waar dit revolutionaire onderwijs moet plaatsvinden te vergelijken met de uitvinding rond 1800 van het klassikale systeem. Dat systeem kwam voort uit de Verlichting en had tot doel de jeugd op te voeden en het volk meer welvaart te brengen. Open leren is een manier om mensen een leven lang te laten leren wat zij in een steeds veranderende samenleving nodig hebben.'De veranderende samenleving is per definitie een lerende samenleving' stelt De Wolf in zijn boek, om meteen daarna te constateren dat die samenleving het onderwijs aan volwassenen nog maar nauwelijks heeft georganiseerd. Natuurlijk, er is keus genoeg. Maar al die volksuniversiteiten, dag/avondscholen en deeltijdstudies onderscheiden zich bijna niet van het jeugdonderwijs. Er is een gebouw waar studenten in groepen van hetzelfde niveau les krijgen en voor de klas staat een docent die bepaalt welke boeken worden bestudeerd, wat daarin belangrijk is en wanneer de stof beheerst moet worden.

In de visie van De Wolf maakt de volwasseneneducatie hiermee een grote vergissing. Niet het aanbod van de school maar de vraag van de student zou centraal moeten staan. Volwassenen moeten zelf kunnen bepalen waar ze studeren, wanneer en in welk tempo. Ook zou het onderwijs behalve hij hun kennis moeten aansluiten bij hun ervaringen, hun ambities, hun leeftijd en hun aanleg. Onderwijs aan volwassenen hoort onderwijs voor individuen te zijn.

In het laatste hoofdstuk schetst De Wolf de ideale lerende samenleving. In dit Utopia wordt kinderen al op de basisschool verteld dat zelfstandigheid het hoogste goed is, hoger dan de kennis die de school verschaft. De kinderen leren gebruik te maken van de educatieve programma's op radio en tv en van de geautomatiseerde catalogi en databestanden in bibliotheken en mediatheken. De ideale lerende samenleving heeft haar informatie goed geordend en voor iedereen toegankelijk gemaakt.

Volwassenen krijgen in zogeheten open leercentra ondersteuning bij het leren. Grote, regionale instellingen die zoals het woord al zegt voor iedereen openstaan, bieden elk denkbaar studieprogramma. Mentoren adviseren wat het beste past, daarbij rekening houdend met het leven dat de student leidt. Deze mag zijn studieprogramma thuis afwerken, waar hij via zijn computer een begeleider kan raadplegen. Als hij dat liever heeft kan hij ook in het open leercentrum studeren. Om erachter te komen of hij efficient en met goed gevolg studeert, maakt de student gebruik van de toetsen die in het cursusmateriaal zitten of van de itembank in het open leercentrum. Als bepaalde studiemogelijkheden ontbreken, verwijst het open leercentrum door naar een andere school.

Op dit moment kent Nederland twee varianten op open leren: de Open Universiteit en het experiment Open Leren van de Stichting Volwasseneneducatie Zuid-Limburg (SVEZ), een samenwerkingsverband van drie dag/avondscholen die in 1982 besloten gebruik te gaan maken van de twee-wegkabel in Zuid-Limburg. De twee zijn niet zo volmaakt als het open leercentrum dat De Wolf beschrijft. Het studiemateriaal van de Open Universiteit is beperkt en de cursussen zijn vast omlijnd. Bij de SVEZ vormen de gedetailleerde wetten en regels in het onderwijs een probleem. Die maken onder meer dat studenten niet kunnen inschrijven per module, dat de eindexameneisen vastliggen en dat het niet zo gemakkelijk is de nieuwe functies over de docenten te verdelen. De Wolf is voorzitter van de SVEZ en van het Advies- en Studiecentrum in Heerlen, een van de drie scholen van de SVEZ. Uw ideeen zijn nogal utopisch. Gelooft u dat ze realiseerbaar zijn?'Ik denk in subsidie-termijnen:hoe lang krijgen het Onderwijs Technologisch Innovatie Centrum en het experiment Open Leren nog geld en wat kunnen we in die tijd doen? Dat is heel praktisch, heel concreet. Ik bestuur en sta aan het hoofd van een aantal technici. Tegelijk probeer ik een algemeen beeld te ontwikkelen, geen filosofie maar een samenhangende reeks denkbeelden. Dat beeld is nog niet af. Het wordt ook steeds bijgesteld.

Er zijn in de volwasseneneducatie weinig mensen met een positie waarin ze tegelijk wetenschappelijk, bestuurlijk en technologisch bezig kunnen zijn. Ik heb die positie wel. Misschien geeft mij dat de plicht zo'n beeld te ontwikkelen.'U gaat minister Ritzen helpen bij het schrijven van een nota over de toekomst van de volwasseneneducatie. Deelt hij uw denkbeelden of doen er over de manier waarop het onderwijs aan volwassenen moet worden georganiseerd nog andere ideeen de ronde?'De SVEZ wordt door het ministerie van onderwijs gezien als een proefboerderij. Er komen wetten die geintegreerde instellingen mogelijk maken. Of mijn denken overeenstemt met dat van de andere mensen die aan de nota werken, weet ik niet. Wellicht zeg ik over een paar maanden dat ik dat boekje helemaal anders had moeten schrijven.

Tot nu toe ben ik nog geen andere samenhangende visies tegengekomen. De volwasseneneducatie zit in een stroomversnelling maar didactisch verandert er weinig. Nieuwe cursussen vallen wat organisatie betreft bijna altijd terug op oude formules. Zelfs als gebruik wordt gemaakt van wat in de mode is, zoals modulen, ontbreekt wat ik een totaalconcept zou willen noemen: een organisatorisch en didactisch doordachte aanpak.

Overigens heb ik de ideeen die in het boek staan nauwelijks zelf bedacht. Ze zijn ontstaan. Eerst aan de Open Universiteit, later in de SVEZ.'Wat hebt u op modulen tegen?'Moduleren is vaak het in stukjes knippen van onderwijs. Dezelfde stof wordt in dezelfde volgorde gegeven. Met flexibiliteit heeft dat weinig van doen. Overigens heb je zelfs aan de Open Universiteit nauwelijks multifunctionele modulen. Een moduul toxicologie voor zowel werknemers van DSM als een leek die wil weten wat smog is, bestaat niet. Goed moduleren is niet onmogelijk, wel heel moeilijk.

Hoe staan de docenten van de SVEZtegenover open leren?'Bij al het enthousiasme heeft men toch uitgesproken opvattingen over rol en taak van een docent. Veel docenten denken nog steeds dat zij het vak vertegenwoordigen en dat kennis alleen dankzij een hechte band met studenten wordt overgebracht. Ik doe daar altijd heel relativerend over. Natuurlijk heeft iedereen wel een paar inspirerende docenten gekend, maar zijn we op school ook niet vreselijk verveeld geweest? Zelf heb ik bijna tien jaar geschiedenis en economie gegeven. Ik ben weggegaan omdat ik het onderwijs niet zo vrolijk en ook niet zo efficient vond. Zonder te willen pleiten voor welke vorm van democratie ook, denk ik dat het anders kan, dat leerlingen meer verantwoordelijkheid kunnen dragen.

Mensen zeggen vaak tegen mij dat ze zijn gekomen om een diploma te halen en dat ik niet zo moeilijk moet doen. Ze willen in een klas zitten en een docent hebben die huiswerk opgeeft. Ik antwoord dan dat ze zich door die docent niet teveel van de wijs moeten laten brengen. Uiteindelijk wint een student erbij als hij zelfbewust is, risico's neemt. Mensen moeten niet voortdurend buigen voor het systeem.'In uw boek wijst u erop dat de massificatie om zich heen grijpt. Er is grootschaligheid in recreatie, in tv kijken, in sociaal en cultureel gedrag en ook in het onderwijs. Hoe valt massificatie te rijmen met de volwasseneneducatie die u voorstaat?'Als historicus hoor ik somber te zijn over mens en samenleving. Dat ben ik ook. Tegelijk denk ik dat je kunt proberen die samenleving wat aardiger te maken. De meeste mensen willen toch zo intensief mogelijk leven, het leven een zekere compleetheid geven. Daar moet het onderwijs rekening mee houden.'Zijn er vormen van volwasseneneducatie die uw ideaal dichter benaderen dan de Open Universiteit of het experiment Open Leren van de SVEZ, bijvoorbeeld in het buitenland?'Je zou kunnen zeggen dat mijn ideaal van volwasseneneducatie dicht werd benaderd in de tijd dat hoogleraren van kleine vakgroepen nog individuele afspraken maakten met hun studenten. Een wijze, belangstellende expert volgde en stimuleerde zijn pupil en stemde waar mogelijk de studie af op diens wensen en mogelijkheden. In onze samenleving is zo'n arbeidsintensieve aanpak onmogelijk.

In New York staat het Empire State College, volgens mij een van de charmantste instellingen ter wereld. Het is een kleine, vooral op zwarten en vrouwen gerichte universiteit. Bij de intake gaat een mentor samen met de student na hoe hij de studie het beste kan aanpakken: of hij beter colleges of afstandsonderwijs kan volgen, wanneer de tentamens moeten vallen en of hij voor sommige onderdelen van zijn studie misschien naar andere universiteiten moet. Het enige wat vast staat is het contact tussen student en mentor, verder regelen ze het voor je. Dat is tegelijk pragmatisch en betrokken. Heel inspirerend.'Het klinkt naar een gat in de markt. Hoeveel zal er denkt u uiteindelijk van uw ideaal terecht komen?'Ik geloof niet dat het een gat in de markt is. Het Empire State College wordt zwaar gesubsidieerd. Ik denk ook dat didactische vernieuwingen alleen daar ontstaan waar in langere termijnen kan worden gedacht. De particuliere markt moet het hebben van winst, van een heel direct effect.

Misschien moet ik na mijn pensioen constateren dat de wereld gewoon is doorgedraaid, dat er in het onderwijs aan volwassenen niets is veranderd. Mijn stelsel is niet volmaakt en het boek is niet bedoeld als peptalk. Pas als je alle voor- en nadelen accepteert, kun je je aan iets commiteren.'