Pelgrims en toeristen aan de tombe van een symbool; Marx'laatste rustplaats

Het graf van Karl Marx is niet moeilijk te vinden. Zijn monumentale borstbeeld rijst ver boven alle omliggende zerken uit. Een vrouw van middelbare leeftijd schrijdt naar voren en legt een bos rode rozen op het grafgesteente, naast een plastic pot met een verlept plantje. Susan O'Neil is samen met haar man Treven speciaal voor een bezoek aan Marx' laatste rustplaats naar Londen afgereisd. 'Het kan me niet schelen wat iedereen hiervan denkt', roept ze geemotioneerd uit. 'In Oost-Europa hebben ze nooit echt marxisme gekend, net zo min als wij in vrijheid leven.'

Als de ideeen van Marx niet ten uitvoer worden gebracht, gaan we er allemaal aan, daarvan is ze stellig overtuigd. 'Want er zijn nog altijd mensen die uit armoede hun eigen kinderen moeten verkopen.'

Vlakbij het kerkhof heeft zich onder een brug een hele kolonie in kartonnen dozen samenhokkende daklozen gevestigd, meldt ze. 'Is dat soms vrijheid?' De Londense Highgate-begraafplaats trekt naar schatting honderdduizend bezoekers per jaar. Ze komen vooral af op de graven van de beroemdheden die zich in Highgate-west bevinden; de oostzijde van het in tweeen gesplitste kerkhof bezit slechts een attractie: het monument ter nagedachtenis aan Karl Marx, overleden te Londen op 14 maart 1883. Zijn graf is behalve van het obligate 'workers of all lands unite' voorzien van het opschrift 'the Philosophers have only interpreted the world in various ways. The point however is to change it'. Het ligt voor de hand te veronderstellen dat Marx' graftombe anno 1990 een verlaten monument zou zijn, een historisch relikwie uit vervlogen tijden. Niets is echter minder waar. Janette Sytton, beheerster van Highgate-east, signaleert sinds de ineenstorting van het Oosteuropese communisme zelfs een opmerkelijke stijging van het aantal bezoekers. 'Wie is die man die zo compleet uit de mode is? Daar moeten we nodig eens gaan kijken', redeneren haar landgenoten volgens Sytton. Het aantal vertegenwoordigers van communistische staten dat Highgate-east bezoekt is wel drastisch afgenomen. Zo waren Mongolie en China twee van de weinige landen waarvan de ambassadeurs dit jaar acte de presence gaven op Marx' sterfdag.

Sytton houdt van haar werk. 'Het is een schande dat al die mensen alleen maar voor het graf van Marx komen', zegt ze op verontwaardigde toon. 'Terwijl hier ook zoveel andere prachtige graven zijn.'

Moed

Susan O'Neil's bezoek aan Highgate komt vooral voort uit respect. 'Wij zijn allebei actieve socialisten en vakbondsleden. Marx heeft een grote invloed op ons leven.'

Het gaat daarbij vooral om zijn ideeen 'die nog altijd op alle vragen een antwoord bieden.'

Ze vereert dan ook niet de persoon Marx. Volgens haar 'kenmerkte het leven van Marx zich niet door een overmaat aan moed' en dronk hij meer dan goed voor hem was. 'Ik twijfel er zelfs aan of Marx zelf wel marxist was', concludeert ze monter.

Ze noemt zichzelf 'anti-centralist en anti-elitarist'. Vanwege 'een gebrek aan alternatieven' stemt ze meestal Labour, 'tenminste als ik me die dag goed ziek voel'. Van het borstbeeld is ze niet erg onder de indruk. 'Als je hem zo ziet, lijkt hij nog het meest op een Victoriaanse patriarch.'

Nadat ze geruime tijd in stilte bij het Marx-monument heeft doorgebracht, loopt ze naar het er schuin tegenover gelegen graf van Saad Saadi Ali, 'een zeer bewonderenswaardig man' en volgens de inscriptie 'Iraaks communistisch leider en beijveraar voor democratie en socialisme'. Saadi Ali is begraven naast 'Kameraad David Cohen'. Het socialisme verenigt in ieder geval de doden.

Beurtelings fotograferen Sydney Gobetti de Souza en zijn vrouw elkaar naast Marx' buste. 'Dit moment moet zo goed mogelijk worden vastgelegd', zegt de Braziliaan als hij een heel filmpje heeft volgeschoten. 'Iedere klasse heeft zijn helden', meent hij. 'Hier in Engeland is dat Churchill, voor het Braziliaanse proletariaat zijn Marx en Lenin nog altijd de grote voorbeelden.'

Het Oosteuropese communisme mag dan op sterven na dood zijn, in Brazilie is de PCdB-ML sterk in opmars, laat De Souza weten. Fidel Castro beschouwt hij als 'een groot revolutionair', al dient Brazilie haar eigen weg uit te stippelen.

Ruth Gerribba (17) uit Italie houdt niet van kerkhoven. Maar voor het graf van Marx maakt ze een uitzondering. Ze is gekomen 'uit nieuwsgierigheid, ideologische belangstelling en respect voor zijn denkbeelden'.

Haar vriendin Sara Monterisi (20) heeft tot nu toe steeds op de communistische PCI gestemd. Nu die partij socialistisch is geworden, twijfelt ze. Haar vertrouwen in het communisme is ongeschonden. 'Met een op deze tijd toegespitste ideologie lukt het misschien toch nog', meent ze.

Bom

Van een geheel andere orde is het bezoek van een Engelse man die anoniem wenst te blijven. Hij is net verhuisd en woont nu schuin tegenover de begraafplaats. In zijn ogen is Marx 'iemand die hoe dan ook de geschiedenis heeft veranderd' en als buurtbewoner dient hij daarom even poolshoogte te nemen. 'Als ik politieke motieven voor mijn bezoek zou hebben gehad, dan kwam ik hier om een bom te leggen', stelt hij gedecideerd.

De Westduitse Erika Bopp en haar dochter Kristine zijn 'speciaal in verband met de ontwikkelingen in Oost-Europa' dit jaar naar Londen gereisd om Highgate te bezoeken. Moeder Bopp's ogen zijn betraand. 'Ja, ik voel me diep treurig', zegt ze desgevraagd. 'Want alles heeft zich in zijn tegendeel ontwikkeld.' Bovendien beschouwt ze de pompeuze buste van Marx en het feit dat ze een pond toegang moet betalen als 'verwerpelijk en in tegenspraak met zijn gedachtenwereld'.

In haar woonplaats hangen tegenwoordig Marx-posters met de tekst 'Proletariers aller landen, vergeef mij', vertelt ze mismoedig. 'Maar zijn ideeen zijn perfect', vervolgt ze. 'Ze zijn alleen nooit ten uitvoer gebracht.'

Dochter Kristine (16) hoopt dat er toch nog een toekomst voor het communisme is. De marxistische dogma's zouden dan wel geactualiseerd moeten worden. Daarvoor zouden de mensen zich volledig moeten inzetten. 'Ja, ik ben daartoe bereid.'

Erika Bopp vergelijkt de huidige ineenstorting van het communisme met passages uit de bijbel. Na zeven kapitalistische jaren zou het communisme weer opgeld maken. 'Maar dan wel op een goede manier. Want een beetje communisme bestaat niet, net zomin als je een beetje zwanger kunt zijn.'

Uitbuiting

Het echtpaar Richter uit 'nog de DDR' toont zich het meest in verwarring. Ze zien Marx 'als een van de belangrijkste wetenschappers'.

Hij is er dan ook niet verantwoordelijk voor dat het socialistische wereldsysteem is ingestort. 'Als een machine het niet meer doet, geef je daar toch ook Newton niet de schuld van?' Mevrouw Richter was lid van de SED. Ze noemt zich nog altijd marxiste, terwijl haar man zichzelf omschrijft als 'socialistisch geinspireerd wetenschapper'.

Prive-eigendom is in hun optiek de belangrijkste drijfveer van de mensheid geworden, maar beiden zijn ervan overtuigd dat door de voortdurende uitbuiting van de Derde Wereld en van de natuur het kapitalisme uiteindelijk ineen zal storten, 'al weet niemand op welke manier en wanneer'. Het graf bevalt hen niet. Ze vinden het borstbeeld te stalinistisch aandoen. Tijdens hun eerste reis naar het westen zijn ze er al snel achter gekomen dat Londen 'onwaarschijnlijk duur' is. De zes gulden entreegeld voor Highgate sparen ze uit 'door vandaag niet te eten'.

Het echtpaar maakt een wat aangeslagen indruk. Ze staren nog even naar het graf. Terwijl hij koers zet naar de uitgang zegt Richter ten afscheid: 'Helaas, ik kan hem niet meer helpen en hij mij ook niet meer.'

    • Alfred van Cleef