Lubbers hekelt 'verfloddering' in staatsbestel

NIJMEGEN, 4 sept. De scheiding tussen wetgevende, bestuurlijke en rechterlijke macht in Nederland is in problemen. Er is sprake van vermenging en 'verfloddering'.

Dit zei premier Lubbers gistermiddag bij de opening van het academisch jaar aan de Katholieke Universiteit van Nijmegen.

De premier gaf een analyse van de crisis in de welvaartsstaat en de daarmee gepaard gaande overbelasting van de rechtsstaat. Als kernproblemen noemde hij het te hoge aantal Nederlanders dat is aangewezen op uitkeringen, de groeiende normloosheid en de enorme toename van rechtszaken. 'Wij hebben te maken met de paradoxale situatie dat in de afgelopen twintig a dertig jaar anomie het negeren van gedragsnormen en 'Normenflut' zijn gegroeid', aldus Lubbers. Hij constateerde ronduit dat Nederland ziek is. De overheid blijkt niet in staat om alle ambities van de rechtsstaat uit te voeren, noch om alle gedragsnormen te handhaven. 'Wij verkeren in een situatie waarin het falen van de samenleving zich voordoet als het falen van de overheid.'

Dat wordt onder meer veroorzaakt doordat in de samenleving sociale verbanden zijn weggevallen en van de overheid verwacht werd dat gat op te vullen.

Lubbers wees er op dat bestuurders vaak quasi-wettelijk handelen door hun beleidsregels bekend te maken: het resultaat is pseudo-wetgeving, niet door wetgeving gelegitimeerd handelen. Rechters zijn gaan besturen en wetgeven doordat zij lacunes in wetten opvullen of wetten na toetsing aan internationaal recht buiten toepassing laten. Het wordt volgens de premier tijd om de deze drie klassieke politieke functies opnieuw op elkaar af te stemmen zodat zij complementair kunnen werken. Nu wordt er veel over en weer geklaagd, hetgeen het gezag van de democratie aantast. Als voorbeeld van deze complementaire afstemming stelde Lubbers een betere rechtshandhaving, sociale vernieuwing en hernieuwde aandacht voor het subsidiariteitsbeginsel voor. Sociale vernieuwing is de politieke uitwerking van het subsidiariteitsbeginsel: de gedachte om zoveel mogelijk over te laten aan bestuurslagen dicht bij de burger of aan groepen burgers zelf. Rechtshandhaving heeft hoge politieke prioriteit: justitie zal de komende jaren meer mensen en middelen krijgen om de normen te kunnen handhaven, aldus de premier. Hij wees erop dat de begroting van Justitie de komende jaren de snelst groeiende van alle departementen is. Tegelijkertijd oefende hij nauw verholen kritiek uit op de straftoemeting door de rechterlijke macht volgens hem wordt het tijd voor 'vernieuwend denken' en een openbaar debat over de heersende opvatting dat bij lichte vergrijpen ook lichte boetes horen.

Drie jaar geleden bepleitte Lubbers naar aanleiding van een spreekbeurt in Noord-Scharwoude voor zwaardere boetes. Hij zei toen dat de democratie in Nederland door een overmaat aan verworven rechten en toenemende normvervaging 'plat gezegd uit de klauwen loopt'.

Zo ver ging de premier deze keer niet. Wel stelde hij een aantal open vragen waarin hij problemen aansneed die volgens hem 'spanningen, frustraties en ontevredenheid oplevert'. 'Hoe verhoudt privacy zich tot de behoefte om gegevensbestanden te gebruiken bij de controle op uitvoering van regelingen? Hoe verhoudt inspraak en democratisering zich tot besluitvaardigheid?'.

In Noord-Scharwoude bepleitte de premier 'pittige controles' waarbij effectief gebruik gemaakt moest worden van 'moderne technieken'.

Nu zegt Lubbers dat er 'reden is om onder ogen te zien dat de taak van een levende democratie, respectievelijke een levende trias politicia juist is, democratisch de belangen ter zake steeds weer tegen elkaar af te wegen om zo tot optimale en evenwichtige resultaten te komen.'