Het voordeel van de hoop

VIJF UUR SPRAKEN vorige week Michail Gorbatsjov en Boris Jeltsin met elkaar, over de staat van de Sovjet-economie en de hervormingen die nodig zijn om die te saneren. De twee presidenten gaven na afloop van dat gesprek hoog op van de bereikte overeenstemming, 'zeer nuttig' was het overleg geweest, zeiden ze, en voor de camera's en microfoons van de Sovjet-televisie gingen de rivalen van gisteren zelfs zover dat ze elkaars zinnen afmaakten: twee zielen, een gedachte. Een glimlach ook, een zeer brede.

Luttele dagen later maakte Boris Jeltsin duidelijk hoe misplaatst die glimlach was geweest: zaterdag eiste hij het aftreden van Gorbatsjovs premier, Nikolaj Ryzjkov, en diens hele regering. Zonder dat aftreden, zei Jeltsin, zijn succesvolle hervormingen onmogelijk. Gorbatsjov, aldus de president van de Russische republiek, moet kiezen tussen twee alternatieve programma's van economische hervormingen, het plan-Ryzjkov en het plan-Sjatalin en zolang hij die keus niet maakt komt er van welke hervorming dan ook niets terecht. Het is onmogelijk, zoals Gorbatsjov wil, beide plannen te combineren, aldus Jeltsin: 'Je kunt een slang niet met een egel laten paren'. Gisteren, bij de opening van het Russische parlement, deed Jeltsin daar nog een schepje bovenop. Vijf jaar perestrojka, zei hij, hebben in de economie niets opgeleverd dan 'desillusie en teleurstelling, armoede en misere'.

Er zijn in de Russische republiek na vijf jaar perestrojka 'geen rijke plekken meer over'. ZO STAAN DE twee rivalen, luttele maanden nadat Jeltsin staatshoofd van de grootste Sovjet-republiek is geworden en hij en Gorbatsjov tot elkaar werden veroordeeld, weer lijnrecht tegenover elkaar, en wel op een punt waar compromissen uitgesloten lijken. Gorbatsjov heeft een voorkeur voor de koers die is uitgestippeld door zijn premier, Nikolaj Ryzjkov. Die koers voorziet in langzame, door Moskou gereguleerde hervormingen, in administratief vastgestelde prijsverhogingen, in een geleidelijke invoering van de vrije-markteconomie, in een gefaseerde privatisering van staatseigendom die ook na die privatisering voor de helft in staatshanden blijft, en in een blijvende sterke rol van het centrum in de relatie tot de Unierepublieken.

Jeltsin daarentegen heeft een sterke voorkeur voor het alternatieve plan van de econoom Stanislav Sjatalin, dat voorziet in een radicale aanpak: de markt en niet de overheid bepaalt de prijs van de grote meerderheid van de goederen; alleen de prijzen van energie en honderd tot honderdvijftig belangrijke produkten zouden onder overheidssupervisie langzaam moeten stijgen. De staat moet zich niet langer bemoeien met de eigendomsverhoudingen in de economie, moet het particuliere initiatief in de meeste industriele sectoren voorrang verlenen en in een aantal sectoren zijn bezittingen voor symbolische prijzen aan arbeidscollectieven verkopen. De vakministeries moeten worden afgeschaft, er moet snel een netwerk van commerciele banken worden gesticht en in de relatie tussen het centrum en de republieken ten slotte moet elke economische samenwerking het resultaat zijn van vrijwilligheid: niet het centrum bepaalt de bevoegdheden van de republieken, maar de republieken bepalen die van het centrum. De looptijd van Sjatalins plan: vijfhonderd dagen. Jeltsin heeft haast. JELTSIN HEEFT niet de slechtste argumenten in zijn filippica tegen Ryzjkov en Gorbatsjov. Er is de afgelopen vijf jaar in de economie te weinig gebeurd om van een herstructurering te spreken. Ryzjkovs plannen sowieso afgewezen door het Sovjet-parlement lijken de beste methode om het lijden van de Sovjet-economie alleen maar te verlengen en de mooie plannen van Ryzjkov en Gorbatsjov over een combinatie van beide plannen beginnen te lijken op een steeds gevaarlijker vorm van 'wishful thinking'. Het plan-Sjatalin biedt geen harde garanties voor succes en er kleven zeker gevaren aan. Maar het biedt meer hoop op een doorbraak in de richting van werkelijke veranderingen dan het plan-Ryzjkov. De Sovjet-Unie staat voor dezelfde keus waarvoor een jaar geleden de Polen stonden. Zij kozen voor de meest radicale variant, het plan-Balcerowicz. Lang niet alles loopt in Polen op rolletjes, in de negende maand van dat hervormingsplan. Maar sommige resultaten zijn spectaculair en waar in Polen kritiek wordt geuit heeft die niet betrekking op het te hoge tempo van de hervormingen, maar juist op het te trage tempo.

Polen is de Sovjet-Unie niet. Maar vijf jaar voorzichtigheid, aarzelen en halfslachtigheid hebben van Gorbatsjovs perestrojka in de economie zo weinig overgelaten dat Sjatalins radicale versie, in tegenstelling tot die van Ryzjkov, op haar minst het voordeel van de hoop biedt. En ook dat is een heel schaars goed geworden in de Sovjet-Unie.