Chili begraaft met Allende niet zijn besmette verleden

ROTTERDAM, 4 sept. Historische data, symboliek en een gespannen verhouding tussen verleden en toekomst omgeven de herbegrafenis vandaag in de Chileense hoofdstad Santiago van Salvador Allende Gossens, president van de Chileense republiek van 1970 tot aan zijn dood in 1973. Martelaar van mondiaal links sindsdien.

De oude getrouwen van Allende's toenmalige linkse Volksfront begeleiden zijn 75-jarige weduwe Hortensia Bussi vandaag naar de centrale begraafplaats van Santiago, waar het lichaam zal worden bijgezet in een graf in de buurt van dat van andere Chileense presidenten. Het huidige staatshoofd, Patricio Aylwin, zal op persoonlijke titel een grafrede houden.

Ook buitenlandse delegaties zullen aanwezig zijn. Een zware vertegenwoordiging komt uit Frankrijk, onder anderen met premier Michel Rocard, 'eerste dame' Danielle Mitterrand en parlementsvoorzitter Laurent Fabius. Verder vooral tweede garnituur: weduwe Lisbet van de vermoorde Zweedse premier Olaf Palme, voorzitter Michelli Achili van de Italiaanse senaatscommissie voor buitenlandse betrekkingen, twee Cubaanse junior-ministers en de Nederlandse minister van ontwikkelingssamenwerking, Jan Pronk.

Voor de rouwenden zal de officiele herbegrafenis na bijna zeventien jaar de triomf betekenen van de democratie. En eerherstel voor Salvador Allende, die vandaag precies twintig jaar geleden na een democratische verkiezing president van zijn land werd, maar op 11 september 1973 door een staatsgreep onder leiding van generaal Augusto Pinochet werd verdreven. Allende vond tijdens een aanval van militairen op het presidentiele Moneda-paleis de dood. De nieuwe machthebbers lieten zijn lijk dumpen in een graf in de kustplaats Vina del Mar, vanwaaruit de coup was begonnen.

Voor Chili volgden ruim zestien jaar van militaire dictatuur, tot Pinochet zelf zijn laatste politieke rustplaats groef door in de eigenhandig geschreven grondwet van Chili een referendum op te nemen dat hij op 5 oktober 1988 prompt verloor. Ruim een jaar later, op 14 december 1989, volgden democratische verkiezingen, gewonnen door de christen-democraat Patricio Aylwin aan het hoofd van een gelegenheidscoalitie van de Chileense oppositie.

Na de inauguratie van Aylwin, op 11 maart dit jaar, kon Chili beginnen aan een nieuwe periode in zijn turbulente contemporaine geschiedenis. Maar de vreugde over de herwonnen vrijheid in een land dat het mede dankzij de straffe politiek van de militairen economisch redelijk voor de wind gaat, wordt getemperd door de trieste herinnering aan de repressie en overig onverwerkt verleden. De nog dominante aanwezigheid van de Chileense strijdkrachten in het maatschappelijke leven maakt het helen van de wonden er niet makkelijker op.

De afgelopen maanden werden de Chilenen opgeschrikt door de vondst in het noorden van het land van vijf massagraven uit de begintijd van de militaire dictatuur. Volgens de nieuwe regering hebben ten minste 1.800 mensen de dood gevonden als gevolg van de militaire repressie. De slachtoffers waren vooral medestanders van Allende: communistische en socialistische activisten, vakbondsmensen, arbeiders, studenten. Duizenden anderen namen de wijk naar het buitenland, vooral naar de Verenigde Staten, Zweden en ook Nederland.

De ontdekking van de massagraven versterkte de roep door de nabestaanden van de slachtoffers om gerechtigheid. Maar de Chileense regering weet dat zij op eieren loopt. De militairen hebben laten doorschemeren dat zij in theorie loyaal aan de regering de burgerpolitici in de gaten zullen houden en afbraak van wat in zestien jaar militair bestuur is opgebouwd, niet zullen dulden. 'Argentijnse toestanden', waarbij militairen wegens misdaden tegen de mensheid voor een burgerrechter komen en tot gevangenisstraffen worden veroordeeld, willen de Chileense strijdkrachten niet. Maar de burgerregering evenmin.

De regering-Aylwin besloot in april tot het instellen van een 'Commissie voor Waarheid en Verzoening' die de grootscheepse schending van de mensenrechten door de militairen moet onderzoeken. De naam van de commissie geeft al aan, dat de regering een evenwicht wil zoeken tussen twee diametraal tegenovergestelde eisen: berechting, zoals de nabestaanden willen, en absolutie, zoals de strijdkrachten verlangen voor wat in die kringen 'noodzakelijke excessen' tijdens de dictatuur wordt genoemd.

De herbegrafenis van Allende vandaag illustreert dit wankele evenwicht. Weliswaar is Aylwin bij de plechtigheid aanwezig, maar niet als president van de republiek. Weliswaar wordt Allende als staatshoofd ten ruste gelegd, maar niet met de gebruikelijke militaire ceremonie. Het leger zal uiteraard afwezig zijn op de herbegrafenis van de man die zij volgens velen hebben vermoord, maar die volgens zijn lijfarts zelfmoord pleegde. De controverse over een besmet verleden blijft een belangrijke factor in de hedendaagse politiek.

Regering op zoek naar wankel evenwicht tussen gerechtigheid enstabiliteit

    • Reinoud Roscam Abbing