Hoop op steun van opkomende middenklasse bij zwarten; Nationale Partij Z-Afrika zoekt bredere machtsbasis

DURBAN, 3 sept. De Nationale Partij van Zuid-Afrika, de partij die de apartheid heeft uitgevonden en zich over de hele wereld tot symbool van onderdrukking heeft gemaakt, wil niet langer 'slechts voor blanken' zijn. De partij stelt zich open voor zwarten en kleurlingen, zoals president en partijvoorzitter F. W. de Klerk vrijdag op een partijbijeenkomst in Durban heeft bekendgemaakt.

Het besluit, dat kan worden opgevat als een belangrijke stap vooruit op weg naar ontmanteling van het systeem van apartheid, getuigt van meer dan edelmoedigheid. Het getuigt vooral van strategisch denken. De Nationale Partij realiseert zich dat dit de enige manier is om in Zuid-Afrika aan de macht te blijven, ten minste in een coaltie, wanneer het land straks een grondwet heeft waarin het principe van 'one man one vote' is verankerd. De partij, eens berucht om haar ideologische starheid, is nu verbazend flexibel en volgens sommigen zelfs opportunistisch geworden.

Partijleider De Klerk zei het omfloerst, vrijdag op het partijcongres. 'De Nationale Partij aanvaardt een onvermijdelijke herorientatie in de partijpolitieke sfeer in het nieuwe Zuid-Afrika dat wij opbouwen. De basis voor toekomstige samenwerking moet nu worden gelegd. Wij zullen werken aan allianties of aan een brede politieke beweging die degenen verbindt die hetzelfde denken.' Het nieuwe strategische denken is voor een deel pure noodzaak. Door de hervormingen van De Klerk is de eens zo eensgezinde Afrikaner aanhang van de Nationale Partij, die de partij zo lang aan de macht heeft gehouden, verdeeld geraakt. Het valt te betwijfelen of de helft van de Afrikaner gemeenschap de partij nu nog steunt.

Dit betekent dat De Klerk een nieuwe machtsbasis moet opbouwen. Er zal enige steun komen van de Engelse liberalen van de Democratische Partij, van welke partij hij veel kiezers heeft opgeslokt. Maar als de Nationale Partij levensvatbaar wil blijven onder nieuwe omstandigheden van algemeen kiesrecht moet zij haar basis uitbreiden tot de zwarte gemeenschap.

De nationalistische leiders zijn aangemoedigd door de recente opiniepeilingen die tonen dat De Klerk de partij onder zwarten aan populariteit laat winnen door zijn goede relatie met Nelson Mandela. De Nationale Partij wordt op het moment beter beoordeeld dan de Democraten en zelfs dan de Inkatha-beweging van Zulu-chief Mangosuthu Buthelezi buiten de thuisbasis Natal.

Men denkt dat er ook steun zal komen van de opkomende middenklasse van zwarte zakenmensen en geschoolde arbeiders die de angst van de blanken delen voor de socialistische tendensen van het ANC en de reputatie van economische inefficientie van zwart Afrika.

Maar de beste kansen voor de Nationale Partij liggen in het sluiten van verbonden met 'gematigde zwarte partijen'. De voor de hand liggende partners zijn volgens dr. Stoffel van der Merwe, een belangrijke strateeg van het kabinet, de Arbeiderspartij van de kleurlingen-gemeenschap en traditionalistische partijen in de tribale thuislanden, zoals Inkatha.

Dit zou volgens Van der Merwe kunnen leiden tot eenzelfde soort beweging als de Democratische Turnhalle Alliantie (DTA) van Dirk Mudge in Namibie. De Nationale Partij heeft hoop gekregen door de onverwacht goede resultaten van de DTA bij de verkiezingen afgelopen november toen zij 28 procent van de stemmen behaalde en voorkwam dat SWAPO de vrije hand kreeg bij het opstellen van de grondwet.

Een soortgelijke door De Klerk geleide alliantie zou de Nationale Partij een aandeel kunnen geven in de nieuwe Zuidafrikaanse machtsstructuur. Dit zou met name mogelijk zijn als het ANC uiteen zou vallen iets wat steeds waarschijnlijker lijkt als de 'bevrijdingsstrijd' plaats maakt voor een conventionele politiek.

Het ANC is geen samenhangende partij. Om met Mandela te spreken: het ANC is meer een 'Afrikaans parlement' dan een politieke partij. 'Je zou kunnen zeggen dat het ANC een coalitie is van mensen met verschillende politieke opvattingen', aldus Mandela in juni tot een Amerikaans gehoor. 'Sommigen zullen vrije ondernemingen steunen, sommigen het socialisme, sommigen zijn conservatief, anderen liberaal. Wij worden alleen verbonden door ons vaste voornemen oppositie te voeren tegen rassenonderdrukking. Er is geen sprake van een ideologie van het ANC, omdat elk ideolgisch vraagstuk de organisatie zou splijten', aldus Mandela.

De nationalisten denken dat de ideologische verschillen sterker worden als de bindende kracht van de strijd tegen de apartheid verflauwt. 'Het zou mij hogelijk verbazen als het lukt een dergelijke amorfe organisatie bij elkaar te houden', zegt van der Merwe. Waar zal de scheuring zich voltrekken? Dr. Frederik van Zyl Slabbert, de voormalige parlementaire oppositieleider die nu doceert aan de universiteit van Witwatersrand, ziet verschillende 'verkeerde lijnen' door de ANC-coalitie lopen. De meest voor de hand liggende is die tussen de Zuidafrikaanse Communistische Partij en de belangrijkste leiders met over het algemeen liberale ideeen, zoals Mandela, Walter Sisulu en de jongere Thabo Mbeki.

Slabbert ziet ook twee andere groeperingen, in de vakbondsbeweging en een groot aantal kiezers van de radicale jongeren, terugkomende guerrillastrijders en een onderklasse wier verwachtingen worden gewekt, maar die niet in een economie kunnen worden opgenomen die langzamer groeit dan de bevolking.

Slabbert merkt op dat de communistische partij probeert een bondgenootschap aan te gaan met de grote vakbondsfederatie COSATU om zo de Arbeiderspartij van Zuid-Afrika te worden. Maar hij voorziet spanningen omdat de vakbond gedwongen is haar leden, die een arbeiderselite vormen, te beschermen tegen de concurrerende eisen van de onderklasse.

De spanningen in het ANC lopen op en zouden tot een openlijke breuk binnen de beweging kunnen leiden als het ANC in december haar eerste internationale congres sinds dertig jaar houdt. De Nationale Partij maakt zich op om een aantal brokstukken op te vangen.

Zij geeft de aanbeveling om 'plaatsen met voorzieningen' af te bakenen waar de stadsbesturen water, elektriciteit en toiletvoorzieningen aanbrengen en waar men de bewoners hun eigen schamele optrekje laat bouwen dat in de loop der tijd kan worden verbeterd.