Roetheens volk ontworstelt zich aan 'Oekrainisatie'

Roethenie, een verre uithoek van de Sovjet-Unie, deel uitmakend van de Oekraine en grenzend aan Tsjechoslowakije, ontwaakt: de Roethenen ontdekken hun taal en identiteit en komen, ook zij, met eisen aan de overheid in Kiev.

OEZJGOROD, 1 sept.

Een dag is Transkarpathie, of Roethenie, onafhankelijk geweest. Op 14 maart 1939 riep men de republiek uit. Maar al een dag later bezetten de Hongaarse troepen heel Transkarpathie. Het westelijke deel, met de hoofdstad Oezjgorod, had Hongarije al in november 1938 van Tsjechoslowakije afgepakt. Op 27 oktober 1944 werd Oezjgorod bevrijd door het Sovjet-leger en werd Transkarpathie bij de Oekraine gevoegd.

De Tataren, de Hongaren, de Habsburgers, de kozakken en de Oekraieners hebben elkaar door de eeuwen heen afgewisseld in de groene dalen van de Karpaten en ruines van fiere burchten zijn het enige wat nog rest van dat landjepik der grote mogendheden. Over Oezjgorod, voor de Hongaarse bevolking nog steeds Ungvar, schreef de Hongaarse dichter Sandor Petofi in 1847: 'Oezjgorod is een weerzinwekkende stad, smerig en slonzig als een dronkaard die in een plas is gevallen en met modder bedekt naar huis waggelt'.

Hoe Ungvar er in 1847 ook heeft uitgezien, Petofi's woorden zijn in 1990 niet meer van toepassing. Het oude centrum, met het kasteel en de katholieke kathedraal die op dit moment op de Russisch-orthodoxen wordt bevochten, is liefelijk, hoewel niet opwindend. Het kasteel is al jaren in remont, het bisschoppelijk paleis wordt langzaam opgeverfd, het centrum bestaat uit lage geel en roze geverfde huisjes. Op terrasjes zitten mensen Hongaarse of Oekraiense krantjes te lezen. Langs de niet meer geheel schone Oezj loopt een boulevard met bloeiende bomen waaronder oude mannen de politieke situatie van het moment bespreken. Veel zigeuners: een op de tien zigeuners van de Sovjet-Unie woont in de Karpaten.

Toch is in dit stille saaie stadje ook de echo van Moskou te horen. Het Roetheense volk begint zich, langzaam en voorzichtig zoals het een boerenvolk betaamt, te roeren. In februari is de Vereniging van Roethenen opgericht door de architect Mihail Tomtsjany en de filologe Margarita Mihaljova. De Roethenen zijn geen Oekraieners en het Roetheens is geen dialect van het Oekraiens, dat is zo ongeveer hun credo, en dus vechten ze voor eerherstel voor hun taal. Met weemoed denkt Tomtsjany aan de periode dat de Karpaten deel uitmaakten van Tsjechoslowakije, van 1919 tot 1939. De provincie heette 'Karpaten-Roes' en had een vergaande mate van autonomie. De Roethenen hadden dezelfde rechten als de Tsjechen en de Slowaken en het derde volkslied dat bij officiele gelegenheden werd gespeeld was het Roetheense. Na de revolutie vluchtten veel Russische intellectuelen naar Oezjgorod en brak een periode van culturele bloei aan in de Karpaten, al was die bloei, zo moet Tomtsjany toegeven, veeleer Russisch, Tsjechisch en Hongaars dan Roetheens van inhoud. Maar in 1944 was het afgelopen. 'Sindsdien zijn wij ten prooi gevallen aan een proces van totale Oekrainisatie. De Roetheense nationaliteit werd afgeschaft, iedereen was voortaan Oekraiener. De Roetheense scholen werden gesloten. De Oekraieners denken dat onze natie, onze taal en ons volk niet bestaan. Maar de Karpaten hebben nooit bij het Kievse Rusland behoort. De Roethenen waren al honderd jaar voor het Kievse Rusland geletterd en bekeerd.'

Rust

Een paar weken geleden werd de zondagsrust in Oezjgorod verstoord door een politieke bijeenkomst van Roech, de Oekraiense beweging voor democratisering. Volgens Tomtsjany en Mihaljova was het een politieke overval van de Oekraiense radicalen uit Lvov en Galicie, die het Karpatenvolk voor hun politieke karretje willen spannen. De Vereniging van Roethenen werd het spreken onmogelijk gemaakt en er klonken dreigementen aan haar adres. Nadat het Oekraiense parlement op 16 juli de soevereiniteitsverklaring heeft aangenomen hebben de Roethenen de status van een autonome republiek geeist. 'Wij steunen het Oekraiense verlangen naar soevereiniteit, maar we willen dat de Oekraine een federatie wordt bestaande uit een aantal volkeren die recht hebben op zelfbeschikking, zoals de Tataren op de Krim', aldus Tomtsjany. De Roethenen in de Karpaten 800.000 en nog eens zoveel in Amerika, Canada, Joegoslavie, Tsjechoslowakije en Roemenie hebben afgezien van deelname aan de verkiezingen en noemen de nieuwe gedeputeerden 'schreeuwlelijken en demagogen'.

'Roech wil ons provoceren tot bloedvergieten, maar wij zijn tolerant en werken alleen met diplomatieke middelen. Roech speculeert bijvoorbeeld op de religieuze gevoelens van de mensen. De kathedraal is door de Russisch-orthodoxen van de Uniaten afgepakt, maar het is niet juist de Russisch-orthodoxen nu weer zomaar op straat te zetten. Elkaar de hersens inslaan is geen oplossing voor een conflict.'

Huisvrouwen

Het Roetheens is geen afzonderlijke taal, het is een dialect van het Oekraiens, zegt Petro Skoents, schrijver, voorzitter van Roech in Oezjgorod en een van de organisatoren van de gewraakte meeting. Misprijzend bekijkt hij de Zakarpatskaja Pravda waar een artikelenserie staat afgedrukt onder de titel 'Ik ben een Roetheen, mijn zoon is een Roetheen'. 'Een autonome republiek binnen de Oekraine is niet reeel. We mogen blij zijn als het Kiev lukt zich te ontdoen van de russificatie door Moskou, het heeft heus geen tijd over voor de Oekrainisatie van de Karpaten waar de Roetheense vereniging zo bang voor is.'

Op de bijeenkomst hebben de Roethenen geprobeerd het woord te nemen, maar de menigte wou hen niet horen, aldus Skoents. 'Het zijn geen geleerden die over de Roetheense taal debatteren, men discussieert op het niveau van huisvrouwen'.

De Oekraine, dat vindt Skoents ook, is geen uniform geheel. Maar vergeleken met Lvov loopt Transkarpathie politiek behoorlijk achter. De Karpathiers zijn een bergvolk met een zwak ontwikkelde intellectuele bovenlaag. 'Het Sovjet-regime heeft alleen maar armoe gebracht. Veel boeren trekken in de winter als gastarbeider naar Siberie.'

Niet onaardig

Hoewel Roech in de Karpaten nog in de kinderschoenen staat ze heeft maar een gedeputeerde in het Oekraiense parlement is Skoents ervan overtuigd dat er een einde komt aan het communistische bewind. 'Men zegt wel: communisten zijn geen onaardige lui zolang ze niet aan de macht zijn. Voor mij is het communisme de slechtste variant van de sociaal-democratie. De tijd is aangebroken voor de nationale partijen in de Oekraine'.

Het Sovjet-imperium moet uiteenvallen, maar Skoents denkt dat dat nog wel een jaar of vijf gaat duren. De communisten klampen zich vast aan de macht. 'Partijleider Kravtsjoek is een sluwe politicus. Kort geleden zei hij nog over de registratie van Roech: over mijn lijk! Nu slaat hij verzoenende taal uit. Hij wisselt met groot gemak van handschoenen.' Het religieuze conflict tussen Uniaten en Russisch-orthodoxen noemt Skoents een van de ernstigste spanningshaarden in de Transkarpaten. 'Onder druk van de Uniaten heeft de sovjet besloten de kathedraal aan de katholieken terug te geven. Daarna is die beslissing onder druk van de Russisch-orthodoxen weer ongedaan gemaakt. Er moet waarschijnlijk een nieuwe kerk worden gebouwd. De Russisch-orthodoxen willen zich niet over bepaalde ambities heenzetten. De katholieken hebben roosterdiensten voorgesteld, maar de Russisch-orthodoxen zeggen dat de synode hen dat verbiedt. De Russisch-orthodoxe kerk wordt beschouwd als een organisatie die de russificatie heeft helpen doorvoeren.'

'De kathedraal van Oezjgorod is helemaal niet door de Uniaten gebouwd, maar door de jezuieten, in 1640', zegt de Russisch-orthodoxe priester Michail Banik, terwijl hij zijn zwarte gewaad dichtknoopt voor de dienst die over tien minuten begint. Vader Michail komt net van de gemeenteraadszitting, waar het conflict is besproken. Het democratisch blok afgevaardigden is er weggelopen uit protest tegen de herroeping van de beslissing om de kathedraal aan de Uniaten af te staan. Er moet een nieuwe kerk komen voor de Russisch-orthodoxen en dan moet de toekomst van de kathedraal per referendum worden beslist, vindt de priester. 'Wij zijn bereid het veld te ruimen in ruil voor een nieuwe kerk. Helaas houden de kerkelijke zowel als de wereldlijke autoriteiten zich afzijdig van het conflict. We hebben geen richtlijnen. Iedereen wacht op de wet op de gewetensvrijheid.'

Vader Michail gaat de hoge barokkerk in. Terwijl ik de zoetgeurende Kasteelstraat afloop, klinkt uit de openstaande kerkdeur een ijl Russisch-orthodox koortje op.