Gesneuvelde en verdwenen kunst ; Een prooi voor dief en vlammen

Branden, overstromingen, oorlogen, roof, plundering, sloop, domheid, slordigheid en onverschilligheid ze zijn verantwoordelijk voor een constante erosie van ons kunstbezit. Wat de kunstenaarshand toevoegt, halen dieven en vlammen weer weg. Hieronder in alfabetische volgorde een kleine greep uit de ontmoedigend lange lijst van vermist en vernietigd cultuurgoed.

Ongeveer tachtig van de negentig toneelstukken van Aeschylus. De 200.000 boekrollen van de laatste Alexandrijnse bibliotheek. In 640 na Christus opzettelijk verbrand door de kalief Omar, een fundamentalistische moslem avant la lettre. Zijn rechtvaardiging: 'Als deze boeken in overeenstemming zijn met het Boek van God zijn ze nutteloos en hoeven ze niet bewaard; als ze er mee in tegenspraak zijn, zijn ze ondermijnend en dienen ze te worden vernietigd.' Overigens ging ook de oorspronkelijke, in de derde eeuw voor Christus gestichte Alexandrijnse bibliotheek met 700.000 banden in vlammen op.

Alle schilderijen van de Griek Apelles, de grootste schilder uit de Oudheid. Hij leefde in de vierde eeuw voor Christus en werkte aan het hof van Alexander de Grote. Driekwart van de circa veertig toneelstukken van Aristophanes. De St. Markus Passie van Johann Sebastian Bach (1731), de derde passie naast de Johannes en de Matthaeus. Een groot deel van de collectie van de universiteitsbibliotheek in Boekarest, verbrand tijdens de revolutie in december 1989. Heiligenbeelden, relieken, schrijnen, gebrandschilderde ramen en andere katholieke parafernalia uit kerken, kathedralen en abdijen in onder meer Gent, Middelburg, 's Hertogenbosch, Breda, Mechelen, Amsterdam, Heusden, Turnhout, Delft, Den Haag, Leiden, Eindhoven en Helmond, die werden verwoest tijdens de beeldenstorm in 1566. Ook godshuizen in kleinere plaatsen, alleen al in West-Vlaanderen zo'n vierhonderd. Fresco's van Botticelli in het klooster van San Francesco bij Porta a San Miniato en in dat van Ognissanti te Florence. Vernietigd ten behoeve van ingrijpende verbouwingen.

Het manuscript van het eerste deel van Thomas Carlyle's The French Revolution. De auteur had het uitgeleend aan de filosoof John Stuart Mill, die er aantekeningen bij zou maken. Op een avond werd er bij Carlyle aangeklopt en meldde zich een lijkbleke en stamelende Mill, die opbiechtte dat zijn dienstmeid het manuscript als oud papier had verbrand. Carlyle kon zich uit het hoofd weinig meer van de inhoud herinneren en moest het hele werk opniew schrijven. Mill bood Carlyle tweehonderd pond ter compensatie voor het verlies, Carlyle accepteerde daarvan de helft.

De barokhoofdstad van Europa, Dresden, bij het geallieerde vernietigingsbombardement in februari 1945. Teloor gingen onder meer: tweehonderd schilderijen in het Slot en vier vroege symfonieen van Mahler, de volledige barok- en rococo binnenstad, waaronder de Frauenkirche, de Kreuzkirche en het Schauspielhaus.

Uit Duitse musea verdwenen in '39-'45 werken van onder meer Caravaggio, Cezanne, Courbet, Cranach, Durer, Van Dijck, Friedrich, Hals, Monet, Renoir, Steen en Teniers. Deze waren bedoeld voor het Fuhrermuseum te Linz. Entartete Kunst. Moderne kunst, vernietigd of zoek gemaakt door de nazis. Onder meer: Braque, Dix, Gauguin, Kandinsky, Klee, Kokoschka, Marc, Munch, Nolde en Picasso.

Werk van mindere goden werd in 1939 verbrand op de binnenplaats van de Berlijnse Hoofdbrandweerkazerne: 1.004 olieverfschilderijen, 3.825 tekeningen en bladen grafiek.

73 van de 92 aan de klassieken bekende toneelstukken van Euripides. Een van de twaalf panelen, 'De rechtvaardigerechters', van de Aanbidding van het Lam Gods van de gebroeders Van Eijk. In 1934 geroofd uit de Sint-Baaf te Gent. Een grote hoeveelheid ongepubliceerde gedichten van Chris van Geel. Zijn huis in Bergen (N-H) brandde af. Een hele generatie: dichters, schrijvers, musici, beeldend kunstenaars en filosofen in de loopgraven en op de slagvelden van de Eerste Wereldoorlog. Fresco's van Giotto in de Cappella Peruzzi in Florence. Door overschildering verdwenen en slechts gedeeltelijk met succes blootgelegd. Drie Van Goghs: Zittende boerenvrouw, Ploegende boerenvrouw en Raderen van de watermolen in Gennep, totale waarde vijf a tien miljoen gulden. Gestolen uit het Noordbrabants Museum in Den Bosch. De alarminstallatie in de betreffende zaal werkte niet. Het doek Korenveld met schoven van Van Gogh, in maart 1990 verdwenen uit een Zurichse kluis. Er waren geen sporen van braak. Slechts de lijst werd teruggevonden in een nabije wc.

Talloze hoofden en ledematen (armen, benen, handen, voeten) van Griekse sculpturen. Gebroken en weggeraakt. Het manuscript voor Hemingway's eerste roman The sun also rises. Hij moest het hele boek opnieuw schrijven. Het Institut zur Erforschung der Judenfrage te Frankfurt, een unieke collectie joodse en antisemitische literatuur, aangelegd om wetenschappelijk te bewijzen hoe verderfelijk het joodse volk zou zijn. Deels behouden gebleven en geretourneerd aan de rechtmatige eigenaren (onder wie de Amsterdamse Bibliotheca Rosenthaliana), maar voor een groot deel vernietigd door geallieerde bombardementen.

Elf schilderijen van onder meer Rembrandt, Degas, Manet en Vermeer, uit het Isabella Stewart Gardner Museum in Boston. Op 18 maart 1990 gestolen door pseudo-politieagenten. De Koenigs-collectie. 523 tekeningen, voornamelijk uit de zestiende tot en met de negentiende eeuw, met werken van zeer beroemde kunstenaars onder wie Rembrandt, Durer, Van Dijck, Titiaan en vele anderen. De verzameling, tijdens de Tweede Wereldoorlog in het bezit van de collectioneur Van Beuningen, werd verkocht aan de Duitsers en was bestemd voor het Fuhrermuseum te Linz. 267, deels oude en bouwkundig waardevolle synagogen in heel Duitsland. In brand gestoken door de Duitse bevolking tijdens de Kristallnacht. Het hart van Lissabon. In 1755 totaal verwoest door een zware aardbeving. In augustus 1988 brandde een fin-de-siecle winkelstraat in de Chiado af.

Het grootste deel van de boekencollectie van St. Paul's Cathedral en het gehele boeken bezit van de Londense binnenstad, als gevolg van de Great Fire in 1666. Het manuscript van Malcolm Lowry's roman Ultramarine. In 1932 gestolen uit de Bentley van zijn uitgever. Lowry bezat geen kopie, maar tot zijn grote geluk bleek een vriend van hem nog een kladversie uit de prullenbak te hebben opgevist. Een van de grootste collecties figuratieve kunst aller tijden, in 1734 verwoest toen in Madrid paleis en Alcazar afbrandden. De opera Arianna van Claudio Monteverdi (premiere mei 1608, libretto van Rinuccini), op het beroemde lamento na. Twee latere opera's van Monteverdi verdwenen eveneens spoorloos. De grootste particuliere beeldende kunstcollectie in de Sovjet-Unie, geroofd uit een Moskouse flat op 7 augustus van dit jaar. Dertig zeventiende- en achttiende eeuwse Hollandse en Duitse meesters, als ook oude Russische iconen en zeldzame miniaturen. De oerversie van Multatuli's Max Havelaar. Bijna een vijfde van de Nachtwacht van Rembrandt. Zij- en onderkant werden gekortwiekt om het doek boven de haard in het stadhuis op de Dam te kunnen hangen. De meeste studiotapes van Annie M. G. Schmidt's tv-serie Ja zuster, nee zuster. Oorzaak: nonchalance en misplaatste zuinigheid van de VARA. Alle boeken in het Chinese Rijk onderkeizer Shi Huang Ti (259-210 voor Chr.). De vorst liet ze verbranden. Hij spaarde weliswaar voor eigen gebruik van elk boek een exemplaar, maar beval dat ook die na zijn dood werden vernietigd. Veel waarvan we niet eens weten dat het verdwenen is. Vermeers Boomgroep met rustend gezin en ruiters. Verdwenen tijdens de Tweede Wereldoorlog uit een Duits museum. Ook een door Van Meegeren vervalste Vermeer, Christus en de overspelige vrouw, door Goring voor 1,6 miljoen gulden gekocht, is onvindbaar. Een groot deel van het altaarstuk de lezende Magdalena door Rogier van der Weyden (afgesneden). De meeste Wereld wonderen. Dit is de laatste aflevering van onze zomerserie 'Verdwenen'