Feiten en meningen over een oorlogsmisdadiger

De overeenkomsten tussen beide, niet alleen door hun lengte monumentale documentaires over het vergeten, verdringen en herinneren van de Holocaust, Claude Lanzmanns Shoah en Marcel Ophuls' Hotel Terminus - The Life and Times of Klaus Barbie, zijn groot. De twee films worden gekenmerkt door nauw verholen woede jegens de onverschilligheid van de wereld, die passiviteit en coulantie ten opzichte van (mede)schuldigen veroorzaakte. Beide filmers bestrijden de mechanismen van verdringen en vergeten door een maniakale obsessie om complete en gedetailleerde informatie te presenteren. Als interviewer kunnen zowel Lanzmann als Ophuls hun woede en sarcasme vaak niet verbergen.

Maar er zijn ook verschillen tussen de werkwijzen van Lanzmann en Ophuls, die elkaar ook slecht verdragen en die je beter niet tegelijkertijd voor hetzelfde festival kunt uitnodigen. Een interview in de VPRO-gids van deze week met de in 1927 geboren Ophuls werpt interessant licht op diens opvattingen over documentaires. Hij heeft een afkeer van commentaar buiten beeld, omdat die almachtige stem de kijker te veel manipuleert. Ook lyrische beelden van 'schuldig landschap' zal men in Hotel Terminus vergeefs zoeken. In feite beperkt de film zich tot de meest afgezaagde visuele vorm, namelijk interviews, gepresenteerd als 'sprekende hoofden'. Desondanks werkt die vorm in de speurtocht naar Klaus Barbie, de voormalige Gestapo-chef van Lyon, uiterst spannend. Ophuls licht toe dat hij zich heeft bediend van wat hij noemt 'de Columbo-methode', die je ook Hitchcockiaans zou kunnen noemen. Hij zorgt ervoor dat het publiek voorkennis heeft over het handelen van zijn gesprekspartners, zodat er als in een echte thriller spanning kan ontstaan tussen hun woorden en daden. Hoe zal de voormalige agent van het Amerikaanse Counterintelligence Corps (CIC) verdedigen dat hij Barbie in 1947 inlijfde en hem later de mogelijkheid verschafte om naar Bolivia te ontsnappen? Wie heeft nu precies de door Barbie doodgemartelde communistische verzetsman Jean Moulin verraden? Wie de politieke achtergronden van Barbies ijdele advocaat Verges kent, zal meer moeite hebben met diens vergelijking van Barbies handelen met koloniale misdaden ten opzichte van met name de Palestijnen.

Bijna vier en een half uur overstelpt Ophuls de kijker met feiten, meningen, herinneringen, blinde vlekken en drogredenen. De duizelingwekkende stroom van woorden verveelt echter niet, en met een beetje goede wil verdwaalt men ook niet snel in het informatielabyrint. De hoofdlijn blijft duidelijk, en wordt in de laatste minuten toch nog eens treffend samengevat in het verhaal van die twee Franse buurvrouwen die getuigen waren van het weghalen van een joods kind: de ene trachtte het meisje uit de handen van de SS-er te trekken, de ander deed de deur dicht. Aan die eerste, anonieme vrouw droeg Ophuls zijn magnum epos op. Hotel Terminus - The Life and Times of Klaus Barbie. Ned.2, zondag, 20.30 - 0.47 uur.

    • Hans Beerekamp