Snelle actie nodig om huizen van de ondergang te redden

POTSDAM, 30 aug. In het centrum van de 140.000 inwoners tellende districtshoofdstad Potsdam ligt de Hollandse Wijk: 130 huizen, verdeeld over vier woonblokken die met hun typisch Hollandse gevels herinneren aan oude woonwijken in Groningen of Amsterdam. Van de bouwvallige woningen staat de helft leeg. Om de half openstaande deuren hangen kettingen met hangsloten. De kapotte ruiten bieden uitzicht op verlaten vertrekken.

Achtentwintig huizen zijn gerenoveerd en weer in gebruik genomen. Elk huis heeft een hofje, daarachter ligt soms een tuin. Een rondgang door de wijk leidt langs de werkplaatsen van een schoenmaker, horlogemaker, vioolbouwer en behanger.

De wijk stamt uit de tijd van de Pruisische soldatenkoning Friedrich Wilhelm I. In 1732, tijdens een bezoek aan Nederland, kreeg hij het idee Nederlandse ambachtslieden naar zijn residentie te halen. Om ervoor te zorgen dat de Nederlanders zich op hun gemak zouden voelen, vroeg hij Nederlandse bouwmeesters naar Potsdam te komen. In 1742 hadden zij 134 huizen gebouwd, compleet met opkamers, glas-in-lood ramen en klokgevels. Bij een onderzoek met het oog op de renovatie kwam onlangs een geweer met bajonet tevoorschijn, vermoedelijk afkomstig van de militairen die in de wijk werden ingekwartierd nadat de opkomst van de Nederlanders zeer gering bleek: slechts 22 woningen waren in 1742 bewoond door Nederlanders.

Tijdens het onderzoek werd ook een koffer gevonden van recentere datum. De inhoud (een boekje van Utrecht, een bijbel en wat kleding) bleek eigendom te zijn geweest van een joods-Nederlandse jongeman, die in de Tweede Wereldoorlog bij een slager dwangarbeid moest doen voor hij in 1945 tijdens een bombardement omkwam. Bij deze luchtaanval moesten zeven huizen uit de Hollandse Wijk het ontgelden. Twee ervan zijn direct met hulp van de puinstenen weer opgebouwd, op de plaats van de andere vijf gapen nog steeds grote gaten. Na het ontstaan van de DDR in 1949 ging het verder bergafwaarts met de oude huizen: voor sanering stond evenveel geld ter beschikking als voor nieuwbouw, maar er was steeds een tekort aan vaklieden en bouwmateriaal.

Bij wijze van experiment zijn in de Hollandse Wijk tussen 1974 en '76 vier huizen gerenoveerd. Enkele jaren later, in 1979, besloot de gemeente de wijk te behouden. In haar geheel is zij als monument bestempeld; ze heeft daarmee dezelfde status als de belangrijkste toeristische attractie van Potsdam, het achttiende-eeuwse slot Sanssouci.

Architect Norbert Blumert, sinds zes jaar werkzaam bij het Bureau voor Monumentenzorg, woont en werkt in de Hollandse Wijk. 'De buurt is een uitstekend voorbeeld van planmatig bouwen in de achttiende eeuw, een getuigenis van de progressieve bouwpolitiek onder Friedrich Wilhelm I. Hij brak de oude stadsmuur weg en breidde de stad in barokstijl uit. De infrastructuren die toen zijn gecreeerd, functioneren nu nog. Pas onder hem is Potsdam uitgegroeid tot een stad van belang. De Hollandse Wijk is het gezicht van die stad. Hier woonden handelaren, ambachtslieden, kunstenaars en schrijvers als Theodor Storm. Wie deze wijk verwoest, geeft zijn culturele identiteit prijs. De bouwpolitiek in de DDR was harteloos en zonder emotie, een echte betonpolitiek. Zelfs in de jaren tachtig zijn nog Hollandse huizen afgebroken. Die panden zijn inmiddels weer opgebouwd, maar het zijn niet meer dan kopieen: de houten vloeren maakten plaats voor beton, er kwamen nieuwe zolders, het plafond klopt niet. Voor dat kopieren is geld uit de kas voor monumentenzorg gebruikt.'

Het Bureau voor Monumentenzorg, het Stadsarchitectenbureau en de bewoners zijn het erover eens, dat de de wijk haar oude structuur dient te behouden. Het moet weer een levendige wijk worden waar de nadruk ligt op wonen en ambachtelijke beroepen. Het is de bedoeling dat de huizen weer in originele staat worden hersteld, zij het aangepast aan de huidige wooneisen. Om de wijk in haar oorspronkelijke toestand te reconstrueren zijn smalle huisjes, die in de loop van de tijd in de brandgangen van de huizenblokken waren gebouwd, al afgebroken. Resten van een badkamer aan de zijkant van een hoekhuis wijzen op zo'n in ere herstelde brandgang. Op de facade van dit hoekhuis staat 'Zum Fliegenden Hollander' te lezen, geillustreerd met een zeilschip in relief. Lange tijd was dit een levendige kroeg, waar het bier rijkelijk vloeide tot het lokaal in 1960 moest sluiten: voor renovatie was geen geld. De laatste vier jaar was Meta (58) waardin in De Vliegende Hollander, een destijds potige dame die menige dronken man met harde hand buiten de deur zette. Het nu magere vrouwtje woont nog altijd boven de voormalige arbeiderskroeg; ze loopt slecht en mist als gevolg van een ongeval in huis een voortand. 'Toen ik op een keer de trap afliep, brak de trapleuning af. Ik heb negen uur op de grond gelegen met een hersenschudding en een dubbele dijbreuk. Niemand hoorde mijn hulpgeroep.'

Financiering

Over de noodzaak de Hollandse Wijk te behouden is iedereen het eens, maar over de financiering heerst nog geen overeenstemming. Dieter Lehmann van het Potsdamse Stadsarchitectenburau ziet daarin een gevaar. 'De politici, bijna allemaal nieuw op hun post, zijn met zichzelf in conflict. Zij moeten successen boeken, maar die zijn er niet. Om uit de impasse te komen, zullen zij geneigd zijn projectontwikkelaars in de arm te nemen. Dan zijn de Potsdammers toeschouwers in hun eigen stad en verdwijnt de historische kleinschaligheid.' De afgelopen jaren zijn zestien huizen verkocht aan particulieren, die zich daarmee verplicht hebben het huis te renoveren. Twee van deze huizen zijn klaar. In de ene is een kleine tentoonstelling ingericht, die in november naar het Amsterdams Historisch Museum komt. De andere is niet conform de eisen van monumentenzorg gebouwd: een van de ramen is veel te groot. 'We zullen de eigenaars ertoe moeten dwingen die fout te corrigeren, ' aldus Lehmann.

Intussen is snelle hulp geboden om totale ineenstorting te voorkomen. Al in januari werd Nederland benaderd voor hulpverlening. Lehmann: 'West-Duitsland is op alle gebieden zeer snel wat zaken doen met de DDR betreft. Het is voor de meesten erg moeilijk naar andere mogelijkheden te kijken. Wij zouden het hebben betreurd als Nederland niet de kans had gekregen mee te doen.'

Uit West-Duitsland is nog geen concrete hulp toegezegd.