Wat denken de Russen?

Kort voor Irak zich meester maakte van Koeweit, was de aandacht van het Westen geconcentreerd op de gevolgen van de omwenteling in het Oostblok. Na lang aarzelen had de Amerikaanse regering de onomkeerbaarheid van dat proces erkend. President Bush verklaarde dat het slagen van de perestrojka ook een Amerikaans belang was. De Westduitsers hadden al eerder praktische consequenties aan de revolutie verbonden. In het Westen werden plannen ontwikkeld om met een economische politiek op lange termijn ertoe bij te dragen de ruines in het Oosten tot stevige constructies te hervormen. Het politieke debat werd beheerst door de vraag op welke manier dat zou moeten gebeuren, omdat grote kredieten niet voldoende zouden zijn. Technische achterstand, bestuurlijke en organisatorische wanorde en een politiek bestel in overgangstijd maakten het onwaarschijnlijk dat een 'Marshall-plan' snel resultaat zou hebben: de ontvangende partij zou niet in staat zijn dergelijke hulpverlening te absorberen.

Dit debat is van de ene dag op de andere verstomd. Gorbatsjov is vervangen door Saddam Hussein; perestrojka door Irak. Men houdt zich niet meer bezig met de vraag, hoe in een nieuwe periode van vrede de wederopbouw moet worden aangepakt; het probleem is, hoe in een ander deel van de wereld dat door wanbeheer wordt uitgebuit, nu een oorlog moet worden voorkomen. De internationale orde, als men dat woord wil gebruiken, is fragiel; binnen een week is de hele industriele wereld, daarbij inbegrepen de Arabische, weer frontgebied geworden. Die verzuchting draagt er vanzelfsprekend niet toe bij om daar verandering in te brengen.

Hoe is het intussen gegaan met datgene waarmee we ons aan het begin van de zomer bezighielden? Hoe wordt de verhouding tussen de Verenigde Staten en de Sovjet-Unie beinvloed, wat zijn de gevolgen voor Oost- en West-Europa? Er is een theorie, op deze pagina gisteren samengevat door de Belgische journalist Paul Belien, die zegt dat Moskou een nauwkeurig berekenbaar voordeel bij een lange crisis heeft. Men doet er een ferme gooi naar: als Saoedi-Arabie in een oorlog zou worden betrokken, als de olieprijs tot veertig dollar per vat zou stijgen, zou dat de Sovjet-Unie als olie-exporteur veertig miljard dollar per jaar extra opleveren. Moskou heeft Irak tot kort voor de bezetting van Koeweit bewapend. Er zijn volgens Beliens Amerikaanse bron nog '3.000 tot 4.000 Russische militaire adviseurs in Irak'.

Maakt dit alles het niet waarschijnlijk dat Moskou van de invasieplannen heeft geweten en dat men daar nu instemmend toekijkt hoe de crisis zich ontwikkelt? Zou deze speculatie grond van waarheid hebben, dan betekent dit om te beginnen dat Gorbatsjov op een rampzalige manier is vervallen in de fouten van zijn voorgangers, maar daarbij nog ernstiger gevolgen riskeert. Het exploiteren van een conflict tussen het Westen en een partij die tot de Derde wereld hoort, komt uit het strategische handboek van de Koude Oorlog.

De Koude Oorlog werd gevoerd tussen twee supermachten en hun bondgenoten. De Sovjet-Unie is natuurlijk nog een zeer grote militaire macht maar economisch en staatkundig in een diepe crisis geraakt, en de bondgenoten zijn vertrokken. De enorme politieke en diplomatieke operatie die Gorbatsjov binnen een jaar of vier heeft voltooid, kwam voort uit zwakte en dient om de overlevingskansen van de Unie in samenwerking met de industriestaten van het Westen zo groot mogelijk te maken. Daarvoor is het nodig dat het altijd nog sluimerende wantrouwen jegens Moskou verder afneemt en niet geactiveerd, en dat de Westelijke economieen in staat blijven tot omvangrijke hulp op lange termijn. Zou een extra van veertig miljard dollar compensatie bieden voor wat Moskou in vier of vijf jaar gorbatsjoviaanse politiek heeft opgebouwd: een politieke en diplomatieke investering die dan in een maand weer verloren zou gaan? Het is nooit verstandig de wereldleiders te overschatten, maar dit is te absurd.

Absurder is het nog als men bedenkt in wat voor soort crisis de Sovjet-Unie zich bevindt. Er heerst wel groot gebrek aan harde valuta, maar de diepste oorzaak is dat de organisatie, het politiek en het burgerlijk bestuur, de infrastructuur en het staatkundig complex der republieken niet deugen. Voor die kwalen koopt men zelfs met honderd miljard dollars geen remedie. Het herstel van het voormalige socialistische Oosten, als het al hersteld kan worden, is een kwestie van veel tijd en de daarmee corresponderende, gedoseerde kapitalen, in een mild politiek klimaat.

Het is in alle opzichten in het belang van de Sovjet-Unie als de crisis in de Golf zo kort mogelijk is zonder dat er door een oorlog schijnbaar een eind aan wordt gemaakt. Als het door Saddam Hussein veroorzaakte rumoer, de sensatie, de angst en verspilling voorbij zijn, zal men zien dat de rest van de wereld met de oplossing van de problemen voor Koeweit geen zier is opgeschoten. De Verenigde Staten hebben zich ontplooid als supermacht, maar het begrotingstekort is er niet kleiner op geworden. De kosten van de crisis in de Golf moeten worden betaald. Saddam Hussein zal het niet doen. De rekening wordt in eerste aanleg gepresenteerd aan de Verenigde Staten en daardoor omdat de antagonisten van de Koude Oorlog de afgelopen vijf jaar nu eenmaal vergroeid zijn geraakt aan de hele industriele wereld. Als de Sovjet-Unie tersluiks zou proberen er niet bij te horen, zou ze zelf op lange termijn aan het kortste eind trekken.

In de Veiligheidsraad steunt Moskou de blokkade, maar de Russen zullen geen geweld gebruiken. Dat is inconsequent maar niet onverstandig, omdat ze misschien meer invloed in Bagdad hebben dan de Amerikanen, en zeker op een andere manier zolang ze niet met strijdkrachten ter plaatse zijn. In ieder geval is een geweldloze oplossing die tijd kost en Saddam geen winst brengt te verkiezen boven een snelle die de wereld alleen met een nieuwe ruine verrijkt.

Wie heeft er belang bij, de Sovjet-Unie nu zo'n krachtige motie van wantrouwen toe te dienen? Waarom wordt er van 3.000 tot 4.000 militaire adviseurs in Bagdad gesproken als de International Herald Tribune vandaag zegt dat het er 193 zijn? Waarom met zulke fabelachtige sommen geschermd als iedereen op zijn vingers kan natellen dat daarmee een onzinnige voorstelling van zaken wordt gegeven? De enigen die aan dergelijke speculaties een eind kunnen maken, zijn natuurlijk de Russen zelf. Meer glasnost dus, ook daar.