De kerk en de dingen van van de dag

Dat de omwentelingen in Midden- en Oost-Europa, waarvan in elk geval de snelheid iedereen heeft verrast, velen de laatste illusies omtrent het specialisme dat daar zogenaamd werd opgebouwd, ontnomen hebben, is bekend. Sommigen hebben openlijk getuigd van hun ontgoocheling. Anderen lijden in stilte. Weer anderen zijn naadloos overgegaan van een vergoelijking, zo niet bewondering, op een postuum anti-communisme.

Ook in de leer der internationale betrekkingen heeft de omslag in Europa tot zelfonderzoek geleid. Althans: in een artikel in de Internationale Spectator van deze maand doet dr. Ph.

P. Everts, directeur van het Instituut voor Internationale Studien te Leiden, daar een eerste poging toe. Hij schuwt niet de hand ook in eigen boezem te steken, iets waar niet iedere wetenschapsbeoefenaar om maar van politici te zwijgen toe bereid is.

Hoe staat het met de kerken? Vooral de protestantse kerken hebben zich nogal eens illusies gemaakt omtrent de samenleving die in het andere deel van Europa, soms tegen de druk in, nog echte solidariteit zou tonen. Van menige kansel kreeg Reagan er meer van langs dan Honecker en Gorbatsjov was natuurlijk helemaal een gezondene.

Maar ook hier begint er wat te roeren. In Hervormd Nederland van 25 augustus schrijft Willem van der Zee 'dat we ons opnieuw kritisch moeten bezinnen op de aard van het politieke spreken van de kerk'.

Nu is Van der Zee niet de eerste de beste. Hij is niet alleen predikant, maar hij is en dat is belangrijker ook secretaris van de Raad van Kerken in Nederland.

In de herbezinning waartoe hij de kerk oproept, betrekt hij overigens niet alleen de omwenteling in Midden- en Oost-Europa (inclusief de Duitse eenwording), maar ook de ontwikkelingen in Zuid-Afrika en de crisis in het Midden-Oosten, want bij alle discussies over deze onderwerpen waren de kerken in het afgelopen jaar 'intensief betrokken'.

'Ze hebben standpunten ingenomen en uitspraken gedaan. Vaak zeer concreet.' Dat het kerkelijk spreken ook de politiek moet raken, is voor Van der Zee niet in discussie. 'Ook de bijbelse profeten hebben zich concreet politiek uitgesproken, en ook hun taxaties waren niet altijd onfeilbaar. (...) Maar ik denk dat we wel eens te veel gericht waren op de dingen van de dag. Daar zijn politieke partijen voor en ook de onschatbaar waardevolle actiegroepen(...). 'Maar de kerken hebben te midden van de dingen van de dag een heel eigen opdracht. Onpartijdig? Nee, natuurlijk niet. Ze zullen moeten opkomen voor mensen in de knel en onverbloemd het onrecht bij de naam noemen. Een kritische bezinning zou gaan over de vraag waar hun grenzen liggen. Want als ze die grenzen niet kennen, wordt hun spreken contra-produktief. Met andere woorden: de les van de afgelopen tijd was voor mij bescheidener en terughoudender te zijn waar het gaat om de dingen van de dag.' Van der Zee spreekt in dit stukje niet namens de kerken. Niettemin is dit geluid, komend van deze kerkelijke functionaris, heel interessant. Want hier wordt een breuk aangekondigd, althans bepleit, met een (overigens nogal recent) verleden een verleden waarin de kerken zich niet bepaalden tot het doen van algemene, principiele uitspraken, maar in sommige gevallen in detail bepaalden wat goed of slecht was.

Daarmee begaven ze zich op een terrein dat de politieke partijen en actiegroepen al beheersten en veel beter beheersten dan de kerken ooit zouden kunnen. Bovendien: als de taxaties van partijen of actiegroepen verkeerd blijken te zijn, beperkt zich de schade op z'n hoogst tot tijdelijk verlies aan wereldlijke macht; als dit met de kerken gebeurt, is de geloofwaardigheid van Gods woord, dat de kerken immers zeggen te verkondigen, meteen in het geding. Dat is, voor de kerken, erger.

Inderdaad is dit contra-produktief, zoals ds. Van der Zee nu zelf erkent. (Overigens mag, dunkt me, produktiviteit dan wel contra-produktiviteit nooit een criterium voor de kerken zijn, maar behoort de waarheid hun waarheid dat te zijn, al is deze nog zo contra-produktief). Intussen zou het interessant zijn te weten in welke specifieke gevallen de kerken, volgens Van der Zee, 'te veel gericht waren op de dingen van de dag', te weinig bescheiden en te weinig terughoudend. Want daar zwijgt hij over in zijn stukje. Als ik de redactie van Hervormd Nederland was, zou ik hem de volgende keer meer ruimte geven dan een kolommetje om dat eens uit te leggen. De lezers van dit weekblad, dat een zeer activistisch christendom voorstaat, zouden daar geinteresseerd in zijn. Of juist niet? In elk geval zou ik wel eens willen weten of Van der Zee nu vindt dat de kerken zich niet zo stellig hadden moeten uitspreken over een 'ding van de dag' als de plaatsing van middellange-afstandsraketten in Nederland is gebleken te zijn; of de dialoog met de 'blanke' kerken in Zuid-Afrika niet hadden moeten afkappen; of een beetje meer afstand hadden moeten nemen van de PLO, die nu de kant van Saddam Hussein blijkt te hebben gekozen.

Of laat ik, nu ik met een predikant in discussie ben, hem een bijbelwoord voorleggen en vragen of hij vindt dat de vermaning die Christus Martha toevoegde, ook de kerken past: 'Gij maakt u bezorgd en druk over vele dingen, maar weinig zijn nodig of slechts een; want Maria heeft het goede deel gekozen.'

Martha nu was bezig in het huishouden, terwijl Maria, aan de voeten van Christus gezeten, naar zijn woord luisterde.

Zo zijn er nog meer vragen te bedenken. De kerken in dienst waarvan ds. Van der Zee is, zouden geen knip voor de neus waard zijn als ze deze vragen, waartoe zijn stukje aanleiding geeft, uit de weg zouden gaan.