In Lvov heeft de partij haar aanspraken al ingeslikt

LVOV, 25 aug. 'De Oekraine stevent af op totale onafhankelijkheid van de Sovjet-Unie. Deze herfst zal van beslissende betekenis zijn. De finale zal zijn zoals in Praag en Berlijn.'

Bogdan Kotik, vroeger directeur van een groot bedrijf, sinds een paar maanden lid van het Oekraiense parlement en burgemeester van Lvov, zegt het met grote stelligheid en hij is niet de enige in de West-Oekraine die er zo over denkt. 'Het proces is onomkeerbaar. Lvov heeft gediend als initiator en katalysator, maar Kiev heeft het initiatief nu op waardige wijze overgenomen en ook de Oost-Oekraine kookt als een vulkaan.' De communisten, zegt Kotik, onderschatten het gevaar van de Oost-Oekraine, waar de arbeidersklasse zeer ontevreden is. 'Misschien kunnen we nu nog niet onder de ondertekening van het nieuwe Unieakkoord uit dat men ons probeert op te dringen, maar dat is niet meer dan een overgangsperiode. De situatie is bij ons nu zoals in de Baltische landen anderhalf jaar geleden.'

In Lvov is de revolutie uitgebroken. De verkiezingen zijn er uitgelopen op een grote nederlaag voor de communisten. 97 procent van de sovjet van de provincie Lvov bestaat uit radicale democraten. De sovjet wordt geleid door Vjatsjeslav Tsjornovil, journalist, voormalig dissident en kampbewoner, die vorige week het heiligdom van de Oekraiense katholieken, de kathedraal van Sint Joris in Lvov, van de Russisch-orthodoxen heeft afgepakt en aan de katholieken teruggegeven.

Maar ook in steden als Ternopol, Ivano-Frankovsk, Rovno en Tsjervonograd zijn de communisten in de oppositie gedrukt, waarmee overigens niet gezegd wil zijn dat ze hun macht al hebben afgestaan. In Tsjervonograd en Ternopol is het Leninstandbeeld al verwijderd en ook de leunende Lenin die nu nog ongeschonden voor het Operagebouw van Lvov staat lijkt geen lang leven meer beschoren, ondanks de haastige oprichting van een comite van verontruste burgers die de communistische leider voor een smadelijke afgang willen behoeden.

De provinciale sovjet deelt zijn kantoorruimte met het provinciale partijcomite en de verhoudingen zijn nog nooit zo slecht geweest. Tsjornovil is tijdens mijn bezoek in Polen en antichambrerend voor een onderhoud met een plaatsvervanger sla ik de niet aflatende smekersstroom gade die zijn immer geduldige secretaresse gekleed in Oekraiense dracht belaagt. Veel oude vrouwtjes van het platteland komen een onderhoud aanvragen met Tsjornovil, op wie zij hun laatste hoop hebben gesteld.

Velen hebben gehoord van het bestaan van een rehabilitatiecommissie voor slachtoffers van het stalinisme en komen vragen waar zij hun verzoekschrift moeten indienen. Een dikke vrouw is in 1942 door de Duitsers in een concentratiekamp gestopt en toen ze weer vrijkwam door de Russen nog zes jaar naar Siberie gestuurd. Een stokoud besje kan maar niet begrijpen wat er van haar verlangd wordt: waar heb je gewoond, wanneer ben je door de Russen opgepakt, wat waren je bezittingen (hut, koe, kip), waar ben je heen vervoerd en wat voor werk heb je daar gedaan? Deze summiere gegevens zijn voldoende voor de commissie om rehabilitatie te overwegen, een rehabilitatie die misschien in de levensavond nog een paar roebel extra pensioen kan opleveren, of het recht op een woning.

Een man die zich tot de verkeerde instantie wendt wordt doorverwezen en ontsteekt in woede. Hij slingert de secretaresse naar het hoofd dat de nieuwe machthebbers net zo verdorven zijn als de oude, maar nu keert de hele kamer zich tegen hem. Schaamt hij zich niet? De nieuwe sovjet is opgezadeld met veertig jaar wanbeleid en verwacht hij nu soms dat de vuilnis in een paar weken tijd zal worden opgeruimd? De secretaresse zucht. Als de kamer weer leeg is legt ze uit dat dit een rustige morgen is. Veel erger is het als kijvende katholieken en brullende orthodoxen hun gelijk komen halen. Mijn vraaggesprek kan overigens niet doorgaan. Na een lang onderhoud met de Hongaarse consul spoedt de plaatsvervanger van Tsjornovil zich naar belangrijke staatszaken.

Onverstandig

Volgens burgemeester Kotik, die na het 28ste congres uit de partij is gestapt, zijn er grote conflicten tussen het provinciale partijcomite en de provinciale sovjet. Hijzelf heeft het op plaatselijk niveau heel wat makkelijker: het stadscomite van de partij heeft de strijd al opgegeven en maakt geen aanspraak meer op enigerlei leidende rol. Kotik geeft toe dat de sovjets nog niet erg effectief werken, doorgaans zitten er mensen in zonder politieke ervaring, en bovendien zal de crisis de komende tijd alleen maar groter worden. Niet alle beslissingen van de sovjet zijn even verstandig. Zo heeft Tsjornovil de Pravda gevraagd haar Lvovse correspondent Viktor Drozd terug te roepen wegens zijn onobjectieve en sensationele berichtgeving over de West-Oekraine. Dat is hem te staan gekomen op woedende commentaren in de Pravda over schending van de persvrijheid en op een berisping van de Journalistenbond en hoewel Kotik het in zijn hart met Tsjornovil eens is erkent hij dat het niet juist is iemand te weren. 'Het is de paradox van de macht. Toen de dissidenten in de oppositie waren hadden ze enorme steun. Nu ze aan de macht zijn krijgen ze zelf te maken met de ontevredenheid van het volk'. Gevraagd om een prognose zegt Kotik dat hij de communisten in de Oekraine nog een half jaar geeft. Daarna is het afgelopen. De Oost- en West-Oekraine hebben meer overeenkomsten dan verschillen. Het enige verschil is volgens de burgemeester dat in het westen de nationale wedergeboorte een belangrijke rol speelt, terwijl veertig jaar russificatie in het oosten zijn verwoestende sporen heeft nagelaten. Toch is het oosten, met zijn sociaal-economische problemen, misschien wel explosiever dan het westen, waar de hervormingen vooralsnog zuiver politiek van aard zijn. Gorbatsjov heeft volgens Kotik wel begrepen hoe laat het is. Niet voor niets heeft hij Vladimir Ivasjko, de vroegere Oekraiense partijleider en voorzitter van het parlement, naar Moskou geroepen om zijn plaatsvervanger te worden aan het hoofd van de partij. 'Voor Ivasjko was het een uitkomst, hij zat hier op een vulkaan en begreep dat hij in het parlement van rechts noch van links steun hoefde te verwachten. En in Moskou was men dermate geschrokken van de radicale uitroeping van de soevereiniteit die door de Oekraiense Opperste Sovjet is aangenomen dat men Ivasjko naar Moskou haalde om de band tussen de Oekraine en de Unie te versterken.'

Troon zonder macht

Gorbatsjov heeft volgens Kotik zijn belangrijkste historische missie al vervuld. Zijn rol is uitgespeeld. De president sprak vorige week de marinetroepen in Odessa toe. Hij stak zijn verontwaardiging over het nationalisme in de Oekraine niet onder stoelen of banken. 'Ik heb hem nog nooit zo geirriteerd gezien. Hij was woedend, maar wat kan hij doen? Zijn decreten worden door niemand uitgevoerd, hij kan alleen maar geweld gebruiken. Gorbatsjov dacht dat het democratiseringsproces te beheersen was, maar het is aan zijn controle ontsnapt. Hij is als de koningin van Engeland, een troon zonder macht'.

In Rusland is de macht inmiddels overgegaan naar Boris Jeltsin, die veel populairder is dan Gorbatsjov. Maar de Oekraiense radicalen kijken ook naar Jeltsin met enige argwaan. 'Jeltsin is voor het afsluiten van een nieuw Unieakkoord, maar wij zijn tegen. Gorbatsjov en Jeltsin werken nu een gezamenlijke strategie uit om hun invloed op de rest van de Unie te behouden. Onbewust werkt bij Jeltsin uiteindelijk ook het gevoel van de Groot-Rus. Russen hebben per definitie een imperiale inborst. ' Rabiaat tegen het nieuwe Unie-akkoord is de Oekraiense Republikeinse Partij, een paar maanden geleden opgericht door de ex-dissident Levko Loekjanenko en naast de meer gematigde Democratische en de Boerenpartij de grootste nieuwe politieke groepering met ongeveer tweeduizend geregistreerde actieve leden en duizend kandidaat-leden. De partij is ontstaan op basis van de Oekraiense Helsinkigroep en streeft naar de heroprichting van de Oekraiense Volksrepubliek, die in 1917 is uitgeroepen en maar een paar maandem heeft bestaan. De afdeling-Lvov wordt geleid door de voormalige dissident Bogdan Horyn, die ook in Polen is. Het secretariaat van de partij, bestaande uit vier jonge Oekraieners, is druk bezig met de voorbereiding van een landelijke actie tegen de ondertekening van het Unie-akkoord die op 2 september van start moet gaan en de hele maand gaat duren. Demonstraties, stakingen en het massaal ophalen van handtekeningen staan op het programma. Daarna moeten acties van burgerlijke ongehoorzaamheid volgen. 'De democraten zitten in de Sovjets, maar de communisten hebben nog steeds de feitelijke macht. Ze saboteren het werk van de sovjets. In feite bestaat er een dubbelmacht, maar de communisten werken in het geniep', zegt Igor Koelyk (27), die zich niet waagt aan een voorspelling over de ontwikkelingen van de komende maanden.

Begin augustus zijn in Zaporozje voor het eerst kozakkenfeesten georganiseerd en ondanks een waarschuwingscampagne van de autoriteiten was de belangstelling groot, aldus de republikein Sergej Zjyzjko (36). Ook het vertonen van de parlementszittingen op de televisie heeft in het ingeslapen oosten radicaliserend gewerkt. In het Oekraiense parlement zijn de communisten in de meerderheid, maar de oppositie, die zich de Narodnaja Rada (Volksraad) noemt, beschikt over 126 van de 449 zetels. 'De mensen zijn na gaan denken, maar voorlopig ontbreekt daar nog de politieke wil om wat te doen. Misschien is het oosten in meerderheid vooralsnog niet voor uittreding, maar anticommunistisch is het zeker. Wij zijn voor geleidelijke veranderingen, maar een explosie in het oosten acht ik niet uitgesloten', aldus Zjyzjko.

Dienstplicht

De Republikeinse Partij, die nog geen duidelijk uitgewerkt economisch programma heeft, vecht ook tegen de dienstplicht voor Oekraieners buiten hun vaderland. Ze weet zich sinds kort gesteund door de Opperste Sovjet in Kiev, die een resolutie aannam waarin aan Oekrainers de mogelijkheid wordt geboden hun dienstplicht in de Oekraine te vervullen. In de soevereiniteitsverklaring wordt ook de oprichting van een eigen Oekraiens leger aangekondigd. De recrutering van soldaten is dit jaar, anders dan elders, in de Oekraine nog normaal verlopen, maar na het aannemen van de resolutie zijn vijf Oekrainers uit Lvov gedeserteerd. Na onderhandelingen is bereikt dat de jongens de rest van hun diensttijd in Ternopol mogen dienen. Een Oekraiens leger, zo beseft iedereen, is nog verre toekomstmuziek. Voorlopig ziet men in Lvov op straat alleen nog maar onbewapende oude mannen en vrouwen in het uniform van de Setsjevyje streltsy (kozakkenschutters), de soldaten van de Oekraiense republiek. De uniformen zijn zorgvuldig met de hand naar museumstukken nagemaakt. De streltsy laten zich er met graagte in fotograferen.