In de verkeerde hoek geboren; Het lot van de dioxine koeien

Simon Moerman, veehouder: ' Ruim een jaar geleden nu. Wij boeren wisten dat er een onderzoek gaande was, dat er wat in de lucht hing. Toen kwam met de middag een auto van de televisie het erf op. Er moesten koeien worden gefilmd. Ik zeg: sodekanis, nou is het mis, nou is het gebeurd met het bedrijf.'

Dat bedrijf was in menig opzicht bescheiden en ouderwets. Die middag ontdekte Moerman dat hij de modernste koeien van Nederland in huis had: dioxinekoeien. De weg wijst zichzelf, het is de eerste, tevens laatste, boerderij aan de dijk van Vlaardingen naar Maassluis. De gevelsteen bevat een vergulde hand, anno 1640. In 1925 is Moerman hier geboren. Kleine man, kromme rug, slimme oogjes, kwieke stem. Hij heeft een kleine dertig hectare weidegrond in pacht en zit ingesloten door industrie, een spoorlijn en een terrein met opgespoten bagger. In het zuidwesten staat de Afvalverwerking Rijnmond, een vierkante kast met drie stramme pijpen, het dioxine-orgel. Er lopen kalveren voor de fok en vetweiders voor het vlees, maar het belangrijkst zijn de melkkoeien. Zevenentwintig maar en de meeste hebben hun horens nog. Bij de dageraad wordt er gemolken. Vier aan vier betreden de dieren de doorloopwagen. Als ze na een paar minuten weer naar buiten stappen, zijn ze een kilo of negen lichter gemaakt. Hier komt Juliana 15. Zij is oud; zeker tien, misschien al twaalf. Sinds de superheffing is dat een zeldzaamheid. Moerman: ' Het zal erom hangen of hij het volgende voorjaar haalt.'

Juliana snuift aan zijn broekzak. De toekomst interesseert haar niet. Ze laat zich rustig aaien. Ook zoiets ouderwets: een koe die niet terugdeinst voor een uitgestoken hand. Ze is trouwens behoorlijk mager, de schonken steken hoekig in haar vel. ' Maar dat zie je wel vaker bij een goeie melkkoe, die neemt niet teveel voor zichzelf.'

Daar staat Diana 20. Zij heeft gisteravond gekalfd. ' Bijzonder goed was die, ik had gedacht jaren plezier van 'm te hebben, ik heb er een hekel aan dat het een beetje fout gelopen is.'

Zijzelf of een ander heeft deze winter in de stal op een van haar uiers getrapt. De speen is naar de knoppen, het kwartier opgezwollen door een ontsteking. 'En er zijn driespeners die goed blijven meedraaien, maar deze niet.'

Ook Diana dus in haar nadagen. Alle koeien hebben een plaatje in het oor. Dit is het teken van de dioxine. De melk, meer dan zesduizend kilo per koe per jaar, wordt tegen de normale prijs door de fabriek afgenomen, maar apart verwerkt.

Het vet moet worden vernietigd - en zijn leven lang heeft Moerman gefokt op een zo hoog mogelijk vetgehalte. De magere melkpoeder kan worden verhandeld. Er schijnt weinig vraag naar te zijn. Uit de ochtendnevels komt ondertussen opnieuw een stralend blauwe hemel te voorschijn. Het gras groeit geen millimeter, maar daar zit Moerman niet zo mee. ' We hebben nog kuilgras van verleden jaar. Dat mag het gebied niet uit. Je kunt het laten taxeren en overdoen aan de overheid. Wij gebruiken het maar om de beesten bij te voeren.'

Een eindje verderop duikt een torenvalkje op een muis. Dioxinemuis, dioxinevalk? Je vraagt je af of dat hier zomaar mag rondvliegen. Je vraagt je ook af of het wel gezond is hier met een boer te staan praten. Dat gaat tenslotte niet zonder ademhalen en de AVR staat pontificaal boven de horizon. Een pregnante geur van chloor vandaag.

Moerman: ' Chloor? Dat is dan waarschijnlijk de rioolzuivering.'

Kat De melk gaat naar de boerderij en wordt opgeslagen in een koeltank van 2500 liter. Drie maal per week komt de speciale melkrijder. Er wordt een emmer apart gehouden. De kat doopt er haar pootje in en likt hem vervolgens zorgvuldig af, waarbij ze haar ogen dichtknijpt van genot. ' Dat is voor de kalveren. Vroeger was het goedkoper ze melkpoeder te geven. Maar met de superheffing ... je zit eerder boven dan onder je quotum, daarom krijgen de kalveren weer gewoon volle melk.' Dichtbij huis staat een soort ijzeren koepeltje, dat toch algauw fl.1200 kost. Daar ligt de laatstgeborene, het kalf van gisteravond, van Diana 20. ' Van zo'n beste koe had ik graag een kuis gehad, maar het is een stiertje. Als-ie goed groeit, gaat- ie maandagavond naar de kalvermester, dan zal-ie wel kistkalf worden.'

De eerste veertien dagen is zo'n beestje vrij verhandelbaar, daarna krijgt hij het teken in zijn oor en dan heeft het gebied nog maar een uitgang: het abattoir. Het kalfje komt wankel overeind en drinkt zijn biest met verbijstering. We bekijken schuren en stallen en het nieuwe mestreservoir, dat ook een kapitaal heeft gekost. Moerman: ' Als ik twintig jaar jonger was, was ik liever ergens anders begonnen. Maar je raakt vergroeid met zo'n bedrijf. Elke plank heb je eigenhandig vastgespijkerd. Mijn vader heeft die kastanjes daar geplant, ikzelf heb dat rijtje populieren daar neergezet... '

In een schuurtje achteraf blijken zich twee enorme zeugen op te houden. Ze hebben ieder net een worp biggen geproduceerd, de een twaalf, de ander veertien. Het roze volkje wriemelt knorrend door elkaar. ' Met echte varkensfokkers kunnen wij natuurlijk niet concurreren. Je verdient er wel wat aan, maar niet naar verhouding van het werk dat je eraan hebt.'

En verder is er een voliere met goudfazanten en kanaries. Daar wordt prachtig gezongen. ' Maar die leveren niet veel op, kanaries.'

Ontbijt Tegen achten is er tijd voor het ontbijt. In een knus keukentje vraagt de boerin wie er melk wil. Van eigen bedrijf ja. In het begin was het paniek natuurlijk, toen gebruikten ze geen druppel, maar dat slijt. Geen mens schijnt te weten wat er nou eigenlijk zo slecht is aan dioxine. En je kan gerust aannemen dat ze bij de vuilverbranding een stuk voorzichtiger zijn geworden. Dan zou het gebied alweer een stuk schoner zijn. Na het gebed begint Moerman aan zijn thee. ' Bij ons zijn gisteren voor het eerst weer melkmonsters gehaald. Ik weet zelf geeneens waarvoor. Om de koelkast te vullen misschien. Op den duur interesseert het je niet meer. Een half jaar geleden hebben ze ook monsters genomen, maar die van ons zijn nooit onderzocht, daar waren ze niet aan toegekomen. In het begin zijn er een paar stieren weggegaan omdat ze monsters van het vlees wilden maken. Normaal hadden we die nog een paar maanden aangehouden, maar daar hielden ze met het taxeren rekening mee en toen hebben we gezegd: neem ze maar. Nooit iets van ge- hoord.'

' Kijk, ' zegt hij, ' Braks heeft gezegd: je moet proberen te boeren zoals je gewend bent te boeren, en dat proberen wij.'

Je went eraan. Je weet dat je geen bedrijf kunt voeren zonder dat er een stapel voorschriften op tafel komt. Daar is gewoon nog een stapel voorschriften bijgekomen. Als je een beest kwijt wilt, bel je de bureauhouder in Honselersdijk; op maandag komt de taxateur, op vrijdag de veewagen. En als er een beest bijkomt, bel je de bureauhouder in Honselersdijk om te zorgen dat hij een oormerk krijgt. Afgelopen vrijdag nog. Toen kwam er een tip uit Leeuwarden dat er vier aardige vaarzen op de markt stonden. Magere krengen, danig verwaarloosd. De een met een verzwering aan een bil, de ander met vergroeide hoeven of een totaal ontstoken klauw. Toch gezonde beesten met goeie groeikansen. Als je ze netjes opknapt en een beetje rust geeft, kan het best wat worden. Moerman: ' Ik heb ze voor weinig geld kunnen krijgen. Die gaan tot de herfst het land in. Op het ogenblik zijn de vleesprijzen slecht, mirakels slecht, maar ik loer erop dat ze beter worden, dan valt er wat te verdienen.'

Hoe beter hij boert, hoe meer het de overheid gaat kosten. Straks gaan die vaarzen naar het slachthuis. Vet en ingewanden moeten worden vernietigd, verbrand bij de AVR bij voorbeeld. ' Dat zou weleens op fl.400 per koe kunnen komen. Ik heb ook al fl.600 horen noemen, ik weet het zelf geeneens. En de rest mag sinds 1 juli weer worden verhandeld, maar dat schijnt maar een paar gulden op te brengen, dus daar leggen ze zwaar op toe.'

Lickebaert Steeds eenzamer. De vergulde hand is totaal geisoleerd komen te liggen. Je ziet, als je het land opgaat, nooit meer eens dat een ander ook aan het werk is. Er waren in het gebied al veel bedrijven opgeheven. In het kader van de reconstructie van Midden-Delfland, met name voor de inrichting van het recreatieterrein Lickebaert, was al op grote schaal grond verworven door het Bureau Beheer Landbouwgronden. Omdat deze regeling niet bedoeld was voor het bestrijden van milieuproblemen, streeft het ministerie nu naar beeindiging ervan. Maar er is pas nog een boer vertrokken naar Zeeland en een ander staat op het punt naar de Wieringermeer te gaan; die mogen hun vee meenemen; na honderd dagen zijn de koeien dioxinevrij en kunnen ze hun normale loopbaan voortzetten. Mevrouw Moerman: ' Ze gaan overal heen en je hoort nooit dat iemand er spijt van krijgt.' Meneer Moerman: ' Wij zijn in de verkeerde hoek geboren.'

Ondertussen verandert de koe. Sinds Paulus Potter was zij symbool voor gezondheid en welvaart. Nu belichaamt zij de gevaren van de chemie. Hoe kijk je dan als boer tegen je beesten aan? ' Je kan, ' zegt de boer, ' niet zeggen dat de koe onder die dioxine lijdt, niet dat wij dat kunnen bekijken tenminste, terwijl de vuilverbranding daar toch al een jaar of twaalf bezig is. In het verleden hebben we fluor gehad, dat was veel beroerder, daar kregen ze een slecht gebit van, ze groeiden minder en waren niet gezond. En vlak na de oorlog had mijn vader al problemen met de kunstmestfabrieken, een aan de overkant van de Waterweg en een aan deze kant. De koeien gaven weinig melk, werden mager en waren vatbaar voor allerlei gebreken. Mijn vader was vaak straatarm, voor een groot deel vanwege die rotfabrieken. Hij heeft geloof ik zeven jaar geprocedeerd en ik geloof dat hij zeven- of negenduizend gulden schadevergoeding heeft gekregen.'

Dan: ' Eigenlijk is het nu veel beter geregeld. Je hebt overal instanties voor en er is altijd wel een actiegroep die in actie wil komen.'

Dan: ' Wij krijgen de melk gewoon betaald, wij krijgen het vlees normaal betaald, het maakt allemaal niks uit.'

Ten slotte, als een soort concessie: ' Maar het kost de gemeenschap geld, dat neem ik tenminste wel aan, en dat is toch eigenlijk de bedoeling niet. Als je erover nadenkt, word je er weleens beroerd van.'