De opmars van het walkmantoerisme

'Als u nu naar bo-ven kijkt, ziet u dat er uit de muren van de Buur-kerk twee ka-nons-ko-gels ste-ken.' Zes jaar heb ik in Utrecht gewoond, bijna dagelijks kwam ik langs deze kerk en dikwijls heb ik me afgevraagd waarom de kogels destijds niet gewoon door de muur waren gegaan. En nu vertelt een monotone voorleesstem op de VVV-walkman me eindelijk hoe het zit: ze memoreren het Spaanse geweld van eeuwen her, maar zijn nooit echt afgevuurd. 'Ze wer-den er na de Tach-tig-ja-ri-ge Oor-log in-ge-met-seld.' Ik loop al een half uur met dit belachelijke ding op mijn hoofd en dit is de eerste keer dat de stem informatie verstrekt die je in een stadswandeling mag verwachten. De afgelopen dertig minuten walkmantoerisme waren vooral gevuld met muziekjes en uitnodigingen om de kassa's van de plaatselijke middenstand te komen spekken.

Deze trendy wandeling begon met minutenlang stilstaan voor de VVV. 'Buiten moet u het apparaat aanzetten', had de juffrouw achter de balie gezegd maar na een stilte en een obligaat strijkje volgde juist een uitvoerig relaas van hoe men de uitgang van de VVV kan vinden.

Als de voorleesstem eindelijk ook buiten is, vraagt hij je de walkman af te zetten tot je midden op het Vredenburg staat. Gaat het nou een keer beginnen, denk je geirriteerd. Tweemaal per week, zo begint de stem dan inderdaad te gidsen, wordt op deze plek markt gehouden, en mag ik u erop wijzen dat er in het aanpalende winkelcentrum een uitstekende bont- en leerwinkel zit. 'De-ze win-kel, ge-le-gen in het ge-zel-li-ge Hoog Ca-tha-rij-ne, kan ik u van har-te aan-be-ve-len.'

In mijn jargon heet dat Hoog Sjagrijne, maar enfin. Druk op stop en loop op uw gemak door de st. Elisabethstraat. Of de wandelaar bij het grootwinkelbedrijf, honderd meter verderop, weer op 'play' wil drukken.

Dat de Nederlandse VVV's het hoofd met moeite boven water weten te houden, is geen geheim. De van oudsher belangrijkste bron van inkomsten, overheidssubsidie, droogt langzaam op. Daardoor ziet de Vereniging voor Vreemdelingen Verkeer zich genoodzaakt op de commerciele toer te gaan.

Dat moet een voormalige werknemer van Philips voor ogen hebben gehad, toen hij drie jaar geleden op het idee kwam stadswandelingen op cassette te zetten. Een pakket met enige tientallen bandjes, zo rekende hij de VVV's voor, zou rond de tienduizend gulden komen te liggen. Exclusief walkmans, maar dat konden ze misschien met zijn oude werkgever regelen. De investering zouden ze er na een half jaartje makkelijk uit hebben. Maar, om met een Groningse VVV-medewerkster te spreken: 'Ons is gauw iets te duur' en de inventieve Eindhovenaar bleef zitten met zijn bandjes. Tenslotte schonk hij de Goudse VVV er een paar, in de vage hoop dat dat nog effect zou sorteren.

Grijsaards

Van de man heeft niemand ooit meer iets gehoord, maar de proef in Gouda sloeg aan. De VVV-directeur maakte zich persoonlijk sterk voor het modieuze medium en trok na een tijdje zelfs bejaarden over de streep. In zichzelf gekeerde grijsaards met koptelefoon waren in Gouda, zeker op mooie dagen, al spoedig geen bezienswaardigheid meer. Van tijd tot tijd drukten ze op 'stop' en streken neer op een schaduwrijke bank.

Zo ontstond de tweede poging om de walkmanwandeling tot toeristische trend te verheffen. Een Utrechts bedrijf dat geluidsprogramma's voor winkelcentra maakt, zag brood in het Goudse experiment en benaderde in de herfst van 1988 de grotere VVV-kantoren met een marketing-plan dat aanzienlijk beter was toegesneden op hun behoeftige situatie dan dat van de Eindhovenaar: voor fl.3.500, - konden ze over 15 verhuurbare cassettes beschikken. Een buitenlandse versie vervolgens zou, inclusief vertaalgages, nog niet de helft hoeven kosten. Omdat toeristen happig zijn op souvenirs, kwamen er zelfs kopieen in omloop, die de VVV's met winst van de hand konden doen. Ook aan apparatuur was gedacht. De producent had een afspraak met een Japanse fabrikant die de walkmans voor 55 gulden wilde leveren.

Nu, twee jaar later, doen achttien VVV-kantoren aan walkmantoerisme. De meeste vragen vijf gulden per wandeling plus een borg die de behouden terugkomst van het apparaat garandeert. 'De musea werken er al jaren mee. We hoefden dus niemand van de voordelen te overtuigen', zegt Femke Middelplaats ten kantore van de producent.

De wandelaar wordt voornamelijk over winkelpromenades geleid. Als een oversteek absoluut onvermijdelijk is, zoals naar de (eveneens adverterende) fonkelende verlokkingen van La Vie in Utrecht, dan krijgt hij zeker zes waarschuwingen mee. De politie is namelijk niet erg gecharmeerd van de isolerende luidsprekertjes van het apparaat. Vorig jaar kwamen er binnen een week twee ongelukken binnen waarbij het ding betrokken was, vertelt een woordvoerder.

Maar het het waren meer de kosten van het walkmantoerisme die de VVV's zorgen baarden dan de verkeersveiligheid. Maastricht had weliswaar een meevaller, een restantje van een renovatiesubsidie en kon het zo betalen, vertelt Middelplaats. Maar Groningen kreeg de financiering niet rond. Na een week telefoneren vond Middelplaats zelf de hoofdsponsor, die met een bescheiden vermelding op het bandje genoegen nam.

In Utrecht is dat laatste minder goed gelukt, dat beaamt Middelplaats. 'De Utrechtse VVV heeft veel kleine sponsors laten meebetalen. Die moet je allemaal noemen. Toch had ik laatst een 92-jarige man aan de telefoon, die had er vijf uur over gedaan. Hem had het blijkbaar niet gestoord.' Den Haag heeft een Oranje-route laten ontwerpen, Rotterdam stuurt de toeristen met een band van meer dan twee uur diep de havens in.

Of ze er al rijk van worden? Gouda verkocht vorig jaar 190 wandelingen, waarvan zestig via de koptelefoon. Middelburg kreeg deze zomer vooral gezinnen met kinderen aan de balie en sleet er dus maar tien. Utrecht verkoopt er zo'n tien, vijftien per week sinds het ook een Italiaanse versie heeft laten maken.

Wie rustig wil wandelen, weet nu welke straten hij moet mijden. Het zijn niet alleen winkelwegen die naar de Buurkerk leiden.