BOEM!!

Wie Accidental explosions leest verbaast zich over de vele grote ongelukken die in kleine hoekjes blijken te bivakkeren. Van picrinezuur, een grondstof voor kleurstoffen, is toevallig ontdekt dat het explosief is, net als onder bepaalde omstandigheden ammoniumnitraat, dat een belangrijk bestanddeel van kunstmest is. Telkens is er sprake van een reactie waarbij in korte tijd veel hete gassen vrijkomen.

Niet alleen zuurstof onderhoudt de verbranding, ook chloor en fluor kunnen explosies veroorzaken als er een geschikte brandstof in de buurt is. Soms is zelfs geen externe zuurstofleverancier nodig. Voor nitraten en nitroverbindingen is een herschikking van atomen binnen een molecuul voldoende voor het ontstaan van veel hete gassen in zeer korte tijd. Ze worden dan ook veel in de niet-toevallige explosieven gebruikt.

Medard besteedt het grootste deel van het eerste boek aan gasexplosies. Op de meest onverwachte plaatsen exploderen gasmengsels. Chloordioxide bij het bleken van houtpulp voor de papierbereiding, ethyn (acetyleen) tijdens het lassen, sporen methaan uit de lucht die zich verzameld hebben in een installatie voor de bereiding van vloeibare zuurstof uit lucht, zelfs gehalogeneerde koolwaterstoffen, die soms als blusmiddel worden gebruikt, blijken onder bepaalde omstandigheden explosies te kunnen veroorzaken.

Dat de ontstekingstemperatuur een belangrijke rol speelt bij explosie zal duidelijk zijn. Dat die temperatuur door allerlei triviale oorzaken onverwacht overschreden wordt is minder bekend. Als een reduceerventiel van een gascilinder te snel wordt geopend kan het gas in een doodlopend eind van een buis worden samengeperst. Het samengeperste gas stijgt in temperatuur. Door weerkaatsen in de buis kan de druk tot tientallen malen de oorspronkelijke druk oplopen. Een TL-buis die brak veroorzaakte op deze manier een explosie. In een TL-buis heerst een druk van slechts enkele mm kwik. Gas dat na de breuk naar binnen stroomt weerkaatst enkele malen tegen het eind van de buis en zorgt voor een druk van ruim 11 atmosfeer. De samenpersing van het gas kan zo de temperatuur laten oplopen tot 850 C, ruim voldoende om gasmengsels te laten exploderen. Zelfs als er geen spanning over de TL-buis staat. Deze adiabatische compressie is vergelijkbaar met de opwarming van lucht in een fietspomp tijdens het oppompen van een band.

Onverwachte explosies kunnen ook optreden als een tank gedeeltelijk is gevuld met een brandbare vloeistof. Als er bijvoorbeeld ethanol uit een tank wordt afgetapt, of als de temperatuur van de inhoud sterk daalt, kan via een ventiel lucht naar binnen worden gezogen. Een explosief mengsel kan het resultaat zijn. Een metalen peilstok en een statisch geladen tank zijn dan voldoende voor een explosie van het gas/lucht-mengsel.

Statische elektriciteit is trouwens vaak de oorzaak van een explosie. Medard meldt dat de eerste explosie ten gevolge van statische elektriciteit die in de literatuur wordt beschreven zich voordeed in een kapsalon. In 1897 wreef een kapper het haar van een klant droog. Het was net gewassen met een shampoo op basis van petroleum-ether. Vonken die oversprongen tussen de handen van de kapper en het haar van de klant zorgden voor de ontsteking van de etherdampen. Behalve in deze en andere anekdotische voorvallen zijn ontladingen van statische elektriciteit vaak een belangrijke oorzaak van (stof)explosies in graansilo's en in andere opslagvaten waarin fijnverdeeld poeder wordt gespoten. Wrijving van gasstromen onderling, van stof of vloeistof door gas zorgt steeds voor statische oplading. In 1969 is een supertanker geexplodeerd toen de wand van de tanker met een fijne waternevel werd schoongespoeld. Een ontlading van statische elektriciteit was de oorzaak.

Dat ook het lichaam een redelijke hoeveelheid statische elektriciteit vast kan houden weet een ieder die op rubber zolen over een nylon vloerbedekking schuifelt en dan een plastic stoel optilt of in de auto stapt. Medard beweert dat het zelfs mogelijk is het fornuis aan te steken door met een droge vuist enkele malen over een wollen mouw van een trui te wrijven en dan een vinger dicht bij een branderkop met uitstromend gas te houden.

In de laatste hoofdstukken van het eerste boek besteedt Medard aandacht aan explosies en aan de explosiegevoeligheid van vaste stoffen. Hoewel in deel 1 veel berekeningen en tabellen voorkomen, slaagt Medard er toch in zijn verhaal op een aangename en boeiende manier te vertellen. Deel 2 geeft de monografieen van tientallen verbindingen. De chemie wordt geillustreerd aan de hand van anekdotes en onverwachte explosies uit het recente verleden. De waarschuwingen die Medard geeft zijn telkens met berekeningen en experimentele resultaten onderbouwd.