Zonder het volk zaten samenzweerders nu nog samen te zweren; Coup was onmogelijk in Roemenie

ROTTERDAM, 24 aug. De val van Nicolae Ceausescu in december was, als de Roemenen en de buitenwereld Silviu Brucan en Nicolae Militaru mogen geloven, niet het resultaat van een volksopstand, maar van een staatsgreep die lang en minutieus was voorbereid: niet de inwoners van Timisoara, niet de jongeren die op het Piata Romana en het Piata Universitatii in Boekarest zijn gestorven, niet 'het volk' dat de Titaan der Titanen van het balkon van het gebouw van zijn Centraal Comite verjoeg hebben hem ten val gebracht, maar een handvol ontevreden politici en militairen. Aldus Silviu Brucan, aldus Nicolae Militaru, aldus ook Adevarul, het blad dat hen aan het woord liet.

Adevarul nam de versie van de twee zonder meer over en adviseerde de Roemenen en de buitenwereld dringend dat ook te doen. Adevarul kan het weten, tenslotte betekent Adevarul 'De Waarheid'. Vroeger heette Adevarul Scinteia en was het het orgaan van Ceausescu's partij, en ook toen al had het per definitie de waarheid in pacht.

Samenzwering

Volgens Brucan, chef-ideoloog en eminence grise van het Front van Nationale Redding tot hij na meningsverschillen met de nieuwe leider Iliescu opzij stapte, en Nicolae Militaru, minister van defensie van het nieuwe bewind tot ook hij zijn biezen moest pakken, hebben in Adevarul hoog opgegeven van het belang van hun 'samenzwering' tegen Ceausescu. De hele jaren tachtig, zo beweerden ze, heeft een select groepje politici en militairen tegen Ceausescu samengespannen, wachtend op een kans. Twintig generaals waren het uiteindelijk, aldus Brucan, legergeneraals als Militaru en ex-minister van defensie Ion Ionita en generaals van de Securitate, aangevuld met 'grote aantallen' lagere officieren, en met burgers, door Ceausescu al dan niet volledig uitgerangeerde politici als Iliescu en Brucan zelf. Toen de vonk op 17 december in Timisoara in de pan sloeg handelden de samenzweerders snel, aldus Brucan en Militaru: toen de vonk een brand werd en naar Boekarest oversloeg, bevalen de generaals in het gezelschap hun troepen zich tegen Ceausescu te keren en voorkwamen daarmee 'een bloedbad'. Het verhaal van Brucan en Militaru in Adevarul is bedoeld om voor eens en voor altijd een eind te maken aan de speculatieve verhalen over de vraag wie de met veel bloed bevochten zege op het Genie van het Millennium nu eigenlijk op zijn conto kan schrijven: een handvol leiders die er de legitimiteit van hun machtsaanspraak op willen baseren, of 'het volk' dat er op zijn beurt de legitimiteit van zijn aanspraak op een beter leven aan ontleent.

Poging

Of de lezing in Adevarul de waarheid is, en nog wel de hoogste waarheid, is de vraag: een paar details in het verhaal zijn ongeloofwaardig, zoals de melding dat de samenzweerders al in 1983 een poging hebben gedaan Ceausescu uit het zadel te lichten, een poging die door 'verraad' van een betrokkene zou zijn mislukt. Dat detail is ongeloofwaardig, omdat de samenzweerders collectief achter slot en grendel zouden zijn verdwenen als de Roemeense dictator zelfs maar een vermoeden had gehad van een samenzwering die zijn positie in gevaar had kunnen brengen. Maar er overkwam Iliescu, Brucan, Militaru en Ionita in 1983 niets buitengewoons.

Ook in oktober vorig jaar zou een poging zijn ondernomen, opnieuw zonder resultaat. En opnieuw werden de samenzweerders ongemoeid gelaten, ook al was het regime toen, in sterkere mate nog dan in 1983, gedegenereerd tot een meedogenloze en primitieve dictatuur en al was Brucan inmiddels een geisoleerde en kwetsbare dissident.

Dat betekent niet dat Brucan en Militaru, en mensen als Iliescu voor hen, het verhaal over een 'samenzwering' geheel uit hun duim hebben gezogen. Er bestond wel degelijk ontevredenheid binnen partij, leger en staastsveiligheidsdienst, er bestonden ook zeker contacten tussen door Ceausescu aan de kant gezette leiders, er hebben zich in de laatste jaren van Ceausescu's regime ook stellig vriendenkringen, praatgroepen en wat dies meer zij gevormd waarin werd gedelibereerd over de methoden om Ceausescu ten val te brengen en over de vraag wat te doen als het zover zou komen. Het Front van Nationale Redding werd niet voor niets op 22 december gevormd, toen Ceausescu nog niet was gepakt en zijn securisti nog vochten. Bovendien staat buiten kijf dat grote delen van het leger zich al op diezelfde 22ste december tegen Ceausescu hebben gekeerd, net zoals buiten kijf staat dat dat veel bloedvergieten heeft gescheeld en de doorslag heeft gegeven.

Dat maakt evenwel de samenzweringstheorie van Brucan, Militaru en Adevarul nog niet geloofwaardig: zonder de opstand in Timisoara op 17 december en zonder die in Boekarest op 21 en 22 december zaten de samenzweerders nu nog samen te zweren en zonder 'het volk' was er geen sprake geweest van een revolutie in Roemenie, noch van een coup. Een samenzwering heeft in Roemenie in de jaren tachtig nooit kans van slagen gehad. Daarvoor had Ceausescu zich bijna een kwart eeuw lang te goed ingedekt, met zijn permanente stoelendans van leiders die elke twee jaar kwamen en gingen om hen de gelegenheid te ontnemen ergens een machtsbasis op te bouwen, met zijn tot in de kleinste details doordachte organisatorische foefjes die zelfs het Centraal Comite de macht hadden ontnomen zijn eigen secretaris-generaal af te zetten. Zelfs een geslaagde moordaanslag op Ceausescu zou het regime niet ten val hebben gebracht, daarvoor had de Wakende Eik van de Karpaten te veel broers en zussen, neven en nichten en wat er verder aan familieleden met hun aangetrouwden voorhanden was om op sleutelposten te worden gezet. En daarvoor had hij zijn fysieke verdediging ook te goed voorbereid, met die elitetroepen van de Securitate en dat gangenstelsel onder Boekarest waarvan het hele land na de ontdekking ervan nog zo perplex heeft gestaan.

Bovendien: voor een coup hebben de samenzweerders nooit genoeg armslag en vrijheid van handelen gehad. Iedereen werd onder Ceausescu afgeluisterd, ook de leden van het politburo, ook de leiders van de Securitate, ook de leden van de regering ook Militaru, Iliescu, Ionita en Brucan. Silviu Brucan heeft er zich later nog over verbaasd: hij was, om niet te worden afgeluisterd, met een gelijkgezinde gaan wandelen in het park, en later was hij opgepakt, en jawel, op een bandje lieten de securisti hem het in de open lucht gehouden gesprek horen, men had het, open lucht of niet, met richtmicrofoons gewoon opgenomen. Onder Ceausescu, heeft de dichter Dinescu gezegd, zat onze beste technologie in onze muren. Alleen al daarom is de stelling dat zij, de samenzweerders Brucan en Militaru c.s., Roemenie van de plaag Ceausescu hebben verlost, een kwestie van heel, heel hard hineininterpretieren achteraf. Zonder 'het volk' zouden ze nu nog zijn wat ze zolang zijn geweest: perifeer en machteloos.

Wat 'het volk' van de beweringen van Brucan en de adviezen van Adevarul vindt is niet duidelijk. Wel echter wordt er op de pleinen van Boekarest waar in december zoveel bloed vloeide bijna dagelijks gedemonstreerd door boze opposanten van het nieuwe bewind die net als Militaru en Brucan hebben gedaan Iliescu uitmaken voor een communist van de oude stempel. Als die protestbeweging aanhoudt is de kans niet uitgesloten dat Brucan en Militaru binnen afzienbare tijd weer melding kunnen maken van een 'samenzwering' waar ze zelf aan hebben meegedaan.