Kremlin houdt Jeltsin op afstand

MOSKOU, 24 aug. Een groot deel van zijn toch al ingekorte vakantie heeft Michail Gorbatsjov moeten besteden aan de in hopeloze chaos verkerende plannen ter hervorming van de zieltogende economie. Gisteren, net terug van de Krim, deed hij in het televisiejournaal Vremja, geflankeerd door de somber kijkende vice-premier Leonid Abalkin en economisch adviseur Stanislav Sjatalin, een poging de burgers ervan te overtuigen dat een compromis tussen het plan-Ryzjkov en het plan-Jeltsin nabij is.

Eerst stabiliseren en dan pas de prijzen verhogen, was ongeveer zijn boodschap. Maar de bijna gelijktijdige voorlezing in het journaal van een nieuw decreet van zijn hand, waarin hij opnieuw een poging doet Jeltsin terug te fluiten, prikte die schijnbare harmonie genadeloos door.

In het decreet verklaart Gorbatsjov de beslissing ongeldig, die het presidium van de Opperste Sovjet van de Russische federatie onder leiding van Jeltsin op 9 augustus nam, om de goud-, diamant- en andere strategische reserves van de Russische republiek onder eigen controle te brengen. Dit was weer een reactie op plannen van de Sovjet-regering om de exploitatie en verkoop van de diamantvoorraden van de Sovjet-Unie af te staan aan de Zuidafrikaanse diamantindustrieel De Beers. 'De beslissing van de Opperste Sovjet van de RSFSR kan ernstige schade toebrengen aan het landsbelang door de aankoop van produkten en het krijgen van kredieten te bemoeilijken, die zo noodzakelijk zijn in onze moeilijke economische situatie. Ze is in wezen gericht op het ondermijnen van de economische soevereiniteit van de andere unierepublieken, omdat ze zich meester maakt van het recht om te beschikken over produkten die aan de Unie van Sovjet-republieken in zijn geheel toebehoren', aldus Gorbatsjovs decreet. Hij stelt ook de buitenlandse partners van de Sovjet-Unie gerust dat alle afgesloten economische transacties punctueel zullen worden uitgevoerd.

Terwijl Jeltsin gisteren zijn tweeweekse toernee door Rusland afsloot met een bezoek aan het eiland Sachalin en de Koerillen, sprak Gorbatsjov zes uur lang met de economische commissie over de overgang naar de gereguleerde markteconomie. Hij betoonde zich optimistisch over de voortgang van het werk van de commissie, die onder gezamenlijke supervisie staat van hemzelf en Jeltsin. Over het plan-Ryzjkov, over de overgang naar een gereguleerde markteconomie, zei Gorbatsjov dat 'enkele punten grondig moeten worden herzien', maar dat het een 'goede basis geeft en nadat het werk gedaan is zullen we met vertrouwen een programma voor een overgang naar de markteconomie kunnen presenteren'.

Gorbatsjov zei te hopen een dezer dagen tot overeenstemming te komen met Jeltsin, die een zeer zelfverzekerde indruk maakt op zijn staatstoernee door zijn republiek, die uitgebreid in de pers is verslagen.

Het economische programma van Jeltsin, dat het programma van de 500 dagen heet en het land in 500 dagen naar een vrije markteconomie moet voeren, is overigens ook al weer aan felle kritiek onderworpen. Het programma voorziet in grootschalige privatisering van bedrijven, stimulering van kleine bedrijven in de dienstverlenende sector, verkoop van het machinepark van bedrijven, belastinghervorming, het rigoureus stoppen van subsidies aan verliesleidende bedrijven en kolchozen en de invoering van een bonnensysteem voor de eerste levensbehoeften.

In het weekblad Argoementy i Fakty bekritiseert een aantal jonge economen het plan, dat er volgens hen ten onrechte van uitgaat dat de markteconomie automatisch zal opbloeien wanneer het bestaande systeem maar zal worden vernietigd. 'In de praktijk zal een dergelijke variant van de hervorming de nu reeds verzwakte economische banden slechts verbreken, leiden tot grootschalige stilstand van de produktie, een structurele crisis en een sociaal-politieke shock', aldus de economen.

Het abrupt stopzetten van subsidies zal leiden tot massale werkeloosheid en het vertrouwen in de Russische regering onmiddellijk ondergraven. Het gevolg zal zijn dat men opnieuw zijn toevlucht zal moeten nemen tot administratieve dwangmaatregelen, vrezen de economen. 'Nog een economische illusie: de mogelijkheid tot grootscheepse privatisering in een toestand van politieke instabiliteit en het praktisch totaal ontbreken van marktelementen. Zullen de burgers staatseigendom willen kopen? Hoe kun je de produktie op gang zetten als er nog geen markt is en de gecentraliseerde bevoorrading al is afgeschaft?', aldus de economen.

De overgang naar een markteconomie is ten nauwste verbonden met het nieuwe Unieakkoord, dat volgens Gorbatsjov nog dit jaar moet worden afgesloten. Daar moet de mate van politieke en economische zelfstandigheid worden geregeld, die de republieken gegeven zal zijn en die de voorwaarden moet scheppen voor een Uniemarkt, die voor allen voordelig zal zijn. In het Kremlin worden op dit moment driftig consultaties gevoerd met delegaties van alle unierepublieken, maar al deze spiegelgevechten kunnen niet verhullen dat de kans dat men snel tot een voor iedereen acceptabel akkoord zal komen minimaal zijn.

De Baltische republieken doen niet mee, in de Oekraine gaan ook stemmen op om het akkoord te boycotten, Rusland neemt aan de lopende band beslissingen die de onderhandelingen bemoeilijken, de Kaukasus is een kruitvat waarop economische beslissingen op dit moment helemaal geen uitwerking hebben. Het is dan ook in het geheel niet uitgesloten dat, welk compromis er ook zal worden gevonden tussen Jeltsin en Gorbatsjov en wie er ook de laan uitvliegt, de republieken zich niet meer verplicht voelen om de beslissingen van de centrale regering uit te voeren en een isolationistische politiek gaan voeren, waardoor de economische hervormingen volstrekt in de lucht komen te hangen.