Coalitie tevreden uit begrotingsberaad

DEN HAAG, 24 aug. De angel is uit het begrotingsoverleg, nu de inkomensverhoudingen volgend jaar worden rechtgetrokken. De PvdA heeft hiermee een voor haar belangrijk punt gescoord. Coalitiepartner CDA kan schermen met de verhoging van de kinderbijslag, waarvan de door de christendemocraten gekoesterde gezinnen profiteren.

Blijft over het dreigende gat in de begroting van volgend jaar van bijna 900 miljoen gulden, een betrekkelijk gering bedrag in het licht van de miljardenombuigingen eerder dit jaar. Niettemin kan in het kabinet nog een interessante discussie ontstaan. Hoe het gat te dichten? Door belastingverhoging of extra bezuinigingen? En moeten reeds nu besluiten worden genomen of kan dat mede gezien de door de Golfcrisis onzekere economische ontwikkelingen wachten tot begin volgend jaar? Het kabinet had in juli reeds besloten 500 miljoen gulden aan fiscale maatregelen te nemen. Op deze wijze kunnen bezuinigingen in de sociale zekerheidssector en gezondheidszorg, die hun weerslag vinden in lagere premies, naar de schatkist worden gesluisd.

Er ligt bij het kabinet een, althans op dit punt, curieus advies van de Centraal Economische Commissie (CEC) van ambtelijke adviseurs. Het advies van de ambtenaren in de CEC, uitgezonderd natuurlijk die van Financien, komt er feitelijk op neer dat het kabinetsbesluit wordt teruggedraaid. Volgens de CEC-meerderheid 'gaat Financien er op grond van de besluitvorming van juli vanuit' dat voor 500 miljoen aan fiscale maatregelen moet worden getroffen. In de ogen van de CEC is dat besluit kennelijk niet helder geweest, terwijl het besluit zwart op wit is vastgelegd.

De CEC-meerderheid pleit in het advies tegen elke belastingverhoging. Op verzoek van premier Lubbers hebben de ambtelijke adviseurs het verloop van de collectieve uitgavenquote (de collectieve uitgaven als percentage van het nationaal inkomen) geanalyseerd voor de komende jaren. Volgend jaar komen de collectieve uitgaven 3,8 miljard hoger uit dan in het regeerakkoord verondersteld en aan het eind van de kabinetsperiode zelfs ruim 6 miljard. Belangrijkste oorzaken zijn de rente-ontwikkeling en de arbeidsvoorwaarden in de collectieve sector. De collectieve uitgavenquote komt volgend jaar op 61,65 procent, dat is 0,35 procent meer dan in het regeerakkoord voorzien. De CEC ontleent hieraan het argument om een oplossing van het budgettaire probleem te zoeken in verdere bezuinigingen op de overheidsuitgaven, ofschoon de hoogte van de collectieve uitgavenquote in het regeerakkoord niet als ijkpunt voor het beleid is opgenomen. Een belangrijke oorzaak van de stijging van de quote zit in het feit dat het CPB pas in een laat met een bijgestelde raming voor de rente-uitgaven kwam.

De CEC-meerderheid wijst er ook op dat volgens de jongste berekeningen de collectieve lastendruk (premies plus belastingen) ten opzichte van de stand bij het regeerakkoord met 0,2 procent toeneemt tot 53 procent (onder meer omdat de belastinginkomsten volgend jaar minder tegenvallen dan dit jaar; tegenvallende belastinginkomsten drukken per saldo de collectieve lastendruk). Ook dit is in de ogen van de CEC-ambtenaren een reden geen lastenverhogende maatregelen te nemen. Dat de collectieve lastendruk nog ruimschoots (0,6 procent) onder de doelstelling blijft van het regeerakkoord om de collectieve lastendruk tussen 1989 en 1994 telt voor de CEC-meerderheid minder. In de ogen van Financien lijkt het CEC-advies daarom veel op een poging het regeerakkoord bij te stellen. Hier kan een politiek gevoelig punt liggen, want het zijn de topambtenaren van door CDA'ers bemande departementen (Economische Zaken, Algemene Zaken, Sociale Zaken) die in de CEC de meerderheid uitmaken.

Toch is een pragmatische oplossing denkbaar. Voor Kok zal het geen principe-kwestie zijn om het geld door een belastingverhoging binnen te halen: laat collega-bewindslieden dan maar met alternatieven komen bezuinigingen dus. Met andere woorden, Kok kan wachten en zal vervolgens zijn belastingvoorstel bijvoorbeeld een verschuiving in de btw op tafel leggen. Ook het resterende gat van 400 miljoen (veroorzaakt door tegenvallende belastingontvangsten en een verkeerde raming in de bijstandsuitgaven) kan wat Kok betreft via bezuinigingen worden binnengehaald. Volgens zijn augustusbrief moet er sprake zijn van 'een evenwichtig' pakket. Vanuit de PvdA-fractie heeft men de bewindsman voorzichtig laten weten niet al te zeer oplossingen te zoeken in belastingverhoging. De sociaal-democraten willen niet meteen te boek staan als 'kampioen-belastingverhoger'. Dat zou met het oog op de Statenverkiezingen niet verstandig zijn. Kok zal niet ongevoelig zijn voor dit argument. Het lijkt daarom niet al te lastig tot een compromis te komen met het CDA, dat fel gekant is ('inbreuk op Oort') tegen een verhoging van met name de loon- en inkomstenbelasting. Een bekend recept is ook het inboeken van een wat hogere aardgasmeevaller.

Een lastiger punt vormt het tijdstip waarop maatregelen moeten worden genomen. De CEC-meerderheid wil wachten tot begin volgend jaar in verband met 'meer dan normale' onzekerheden. Ook de CDA-bewindslieden denken in deze richting. De Golfcrisis levert te veel economische onzekerheid op. Ook moet eerst maar eens worden afgewacht of de (deels door een aardgasmeevaller gecompenseerde) belastingtegenvaller volgend jaar werkelijk op een miljard gulden uitkomt. Voor Kok geldt dat hij in elk geval zekerheid wil dat het financieringstekort volgend jaar op de afgesproken 4,75 procent uitkomt. Het compromis ligt voor de hand: nu reeds enkele maatregelen afspreken en begin volgend jaar de zaak nog eens in ogenschouw nemen.