De populaire vissersmeisjes van Sadee

In de laatste Ach Lieve Tijd, over de Amsterdammers en hun kunstenaars, is een foto opgenomen uit 1893 waarop een dame achter een ezeltje in het Rijksmuseum bezig is een schilderij te kopieren: het toen bijna twintig jaar oude schilderij Nalezen van het aardappelveld van Philip Sadee (1837-1904). Het is tekenend dat deze schilderes uit een wand van boven tot onder volgepakt met landschappen en genretaferelen juist Sadee's werk koos. Het is een scene uit het leven van de armsten der armen, die de restanten bij elkaar moesten schrapen van wat door anderen op de akkers was achtergelaten. Nalezen vormt, met nog twee doeken van dezelfde strekking (Het deel der armen en De bedelingsdag) de kern van een bescheiden overzichtstentoonstelling die het Schevenings Museum aan Philip Sadee heeft gewijd. Tegelijkertijd is een monografie verschenen over deze schilder uit de Haagse School, die nooit tot de 'top' heeft gehoord, maar in zijn tijd redelijk tot zeer succesvol was bij een groot publiek. Zijn werk bracht op tentoonstellingen in de jaren zeventig en tachtig van de vorige eeuw evenveel op als dat van bijvoorbeeld Mesdag die niet goedkoop was en meer dan dat van Willem Maris. Dat succes kwam vooral door de keuze van zijn onderwerpen. Op de genoemde werken na, die een nadrukkelijk sociaal thema hebben, penseelde Sadee meestal idyllische visserstaferelen waarbij het sociaal-realistische aspect sterk was afgesleten. Je ziet in plaats van heroische armoedzaaiers lieftallige en deugdzame vrouwefiguren in bestudeerde houdingen in de branding met vissersmannen in de weer. Dat alles is onveranderlijk netjes en precies geschilderd ook een reden om populair te zijn bij kopiisten en tegen een eindeloos kabbelende zee en een zelden dreigende lucht weggezet.

Publicaties: Tiny de Liefde-van Brakel: Zonder vlijt geen zegen. Uitg. Waanders, Kunsthistorische Reeks, dl.7. Prijs: fl.29,50. Dieuwertje Dekkers: Een visserstragedie groot geschilderd; Jozef Israels' Langs moeders graf. Uitg. Waanders, Kunsthistorische Reeks, dl5. Prijs: fl.29,50.

Sadee schilderde vaker hetzelfde tafereel of gebruikte kleine figuurgroepjes nog eens in een ander geheel. De gedachte dringt zich dan ook onmiddellijk op dat de schilder, die een tijdgenoot was van de Marissen, Mauve, Jozef Israels en B. J. Blommers nogal risicoloos te werk ging, om niet te zeggen puur commercieel. De kritieken in de vakpers wijzen eveneens in die richting. Zo omschreef J.van Santen Kolff de uitvinder van de term 'Haagse School' Sadee in 1879 in de Nederlandsche Spectator als 'dor', 'droog' en 'nogal eentonig', wat, vooral omdat het op een aquarel sloeg, dodelijk was.

Intussen werden Sadee's populaire visserstaferelen wel op plaquettes van Delfts aardewerk gereproduceerd.

Op de tentoonstelling is ook nog een glimp van een andere, bijna onherkenbare Sadee te vinden, een schilder die graag reisde en met lichte toets zijn impressies op stations weergaf, of van een mondaine begrafenis in Parijs. Die werkjes, evenals de schetsboekjes die zijn teruggevonden, zijn van een directheid en frisheid die in de Scheveningse taferelen geheel ontbreken. Noodgedwongen ontbreken, vrees ik, want ironisch genoeg veranderden in de loop van Sadee's leven de werkomstandigheden van de Scheveningse vissers zozeer ten goede, dat hij met zijn specialisme van arme vissers wel moest romantiseren.

Zonder vlijt geen zegen, zoals het boek bij de tentoonstelling heet, is als monografie van een tot nu toe vrijwel onbekend schilder geslaagd, al had ik graag een kritische vergelijking met tijdgenoten als Blommers gezien. Kritiek op het werk paste daarin niet. Dieuwertje Dekkers schreef in dezelfde reeks een boek waarin zij een werk van Sadee's meest illustere voorganger in het genre, Jozef Israels, analyseert en in een internationale context plaatst. Aan de hand van Israels' kapitale en invloedrijke doek Langs Moeders Graf toont zij hoe hoe bepaalde thema's in het vissersgenre internationaal steeds terugkeren en in het realisme tot krachtige stereotiepen zijn geworden, die door de eigentijdse beschouwer onmiddellijk werden begrepoen.

Tentoonstelling: Zonder vlijt geen zegen. Philip Sadee, schilder uit de Haagse School. Schevenings Museum, Neptunusstraat 92, Scheveningen; t/m 22/9; open: ma t/m za 10-17 uur.