Slag om de townships

IN ZUID-AFRIKA NEEMT de 'slag om de townships' beangstigende vormen aan. Elke dag gaan in de zwarte woonoorden leden van het Afrikaans Nationaal Congres (ANC) en aanhangers van de Zulu-beweging Inkatha elkaar te lijf met speren, kapmessen en zelfgemaakte geweren. Een conflict dat tot voor kort tot de provincie Natal beperkt leek, heeft zich nu uitgebreid over de dichtbevolkte woonoorden rondom Johannesburg, het industriele hartland van Zuid-Afrika. Soweto, het immense township waar de strijd tegen de apartheid het meest zichtbaar was, is verscheurd door bloedige veldslagen tussen zwarte groeperingen.

Zuid-Afrika bevindt zich in een fase van overgang. De apartheidswetten worden geleidelijk afgeschaft, onderhandelingen over een nieuwe grondwet staan voor de deur. Het vijandbeeld van de meeste zwarten ten opzichte van de blanke regering in Pretoria is het afgelopen half jaar verbleekt door de hervormingen van president Frederik de Klerk. De onzekerheid over de toekomst schept echter een gespannen sfeer. Na jarenlang verzet tegen de apartheid moet de zwarte bevolking zich richten op de vraag hoe het land moet worden bestuurd en door wie. De zwarte bewegingen die tegen de apartheid hebben gestreden zijn bezig zich om te vormen tot politieke partijen, zij bouwen partijstructuren op en proberen in de zwarte woonoorden aanhangers te werven. Op zich is dat een normale en noodzakelijke stap in het overgangsproces.

MAAR DE STRIJD om de politieke macht is in de woonoorden ontaard in enorme veldslagen in strijd op leven en dood omdat de twee partijen met oog op de partijvorming geen spelregels zijn overeengekomen. Het ANC ziet Inkatha, de Zulu-beweging van Mangosuthu Buthelezi, als een vereniging collaborateurs die heeft meegewerkt aan de apartheid. Inkatha vreest dat het ANC van plan is om een eenpartijstaat te vestigen waarin geen plaats is voor de zeven miljoen Zulu's, de grootste stam van het land. Dit conflict is de afgelopen jaren met name uitgevochten in de provincie Natal, waar zich Buthelezi's machtsbasis bevindt.

De laatste weken hebben de gevechten zich uitgebreid over de zwarte woonoorden van de provincie Transvaal waar het politieke conflict tussen ANC en Inkatha ook etnische aspecten heeft gekregen. Deze machtsstrijd heeft de vormen van een 'stammenoorlog' aangenomen omdat de Xhosa's de migranten uit het thuisland Transkei zich doorgaans aansluiten bij het ANC van Nelson Mandela (zelf een Xhosa) en de Zulu-migranten bij de beweging van Buthelezi, die premier is van het thuisland Kwazulu. Daarnaast zijn ANC of Inkatha voor sommigen slechts een banier waarachter de 'oorlogsrituelen', de verminkingen en de moorden plaatshebben. De 'impi's' van de Zulu's hebben een militaire traditie die teruggaat naar de dagen van Shaka Zulu. Deze krijgers-regimenten van de Zulu's door Britse koloniale heersers ooit omschreven als de 'Pruisen' van Zuid-Afrika zijn vooral berucht om hun harde optreden tegen de concurrerende stam, de Xhosa's. Al eeuwen bestaat er sterke rivaliteit tussen deze twee grote stammen van Zuid-Afrika. Oude rekeningen worden nu vereffend in de velden van de townships.

De strijd wordt nog verergerd door de massale werkloosheid in de woonoorden, de armoede en de criminaliteit. 'Warlords' van Inkatha of het ANC hebben weinig moeite om jeugdige radicalen te rekruteren, jongeren die zijn opgegroeid in een omgeving van moord en doodslag. De invloed van Mandela en Buthelezi op deze jonge radicalen is vrijwel nihil, zodat het geweld ondanks alle vredesoproepen doorgaat.

DE SLAG OM DE WOONOORDEN is vooral geescaleerd omdat zowel Inkatha als het ANC te weinig heeft gedaan om hun regionale en lokale kaderleden af te houden van 'gedwongen rekrutering'. De angst is groot omdat militante leden van het ANC of Inkatha soms hele woonoorden dwingen zich aan te sluiten bij de groep die de dwang uitoefent. Huizen worden omsingeld en hele families worden met de dood bedreigd. Wie weigert de lidmaatschapspapieren te tekenen hangt de dood boven het hoofd en wordt gedwongen te vluchten. De partijvorming in de zwarte woonoorden van Zuid-Afrika verloopt niet volgens democratische regels, maar via de methoden van intimidatie en geweld.

Een topontmoeting Mandela-Buthelezi is onvermijdelijk. De ANC-leider was eerder dit jaar bereid in Natal met Buthelezi om de tafel te gaan zitten. Regionale kaderleden van het ANC hebben een dergelijk gesprek toen afgezegd omdat het Buthelezi de status zou geven van 'erkende zwarte leider'. Militante leden van het ANC meenden de Zulu-beweging in de loop der tijd te kunnen uitschakelen.

Het is te hopen dat Mandela al zijn autoriteit inzet om verzet in het ANC tegen een gesprek te overwinnen. Want zonder gesprek tussen Mandela en Buthelezi voor de vastlegging van spelregels bij de partijvorming raakt Zuid-Afrika verzeild in een cyclus van politiek geweld en stammenoorlogen.