Rel om referendum Serviers meer dan storm in glas water

ROTTERDAM, 21 aug. Bloedvergieten is voorkomen, zondag in Kroatie: de ongehoorzame Servische minderheid in Knin en omstreken is ongehinderd naar de stembus gegaan om zich uit te spreken over haar autonomie binnen de Kroatische grenzen. Dreigementen van de Kroatische regering dat zij het omstreden referendum zou verhinderen werden niet waargemaakt. Maar of de zaak daarmee is afgedaan is voorlopig nog de vraag.

In Knin en omgeving, oostelijk van Zadar in het Dalmatische achterland, wonen 200.000 Serviers, eenderde van de Servische minderheid in Kroatie. Ze hadden zich eind vorige week voorbereid op een heuse militaire confrontatie met de Kroaten: een jeugdkamp op een heuveltop was omgebouwd tot een gebarricadeerde versterking, compleet met een noodhospitaal en genoeg voedsel om de bevolking in staat te stellen een Kroatische belegering te weerstaan. Tweeduizend vrouwen en kinderen waren uit voorzorg alvast uit Knin geevacueerd. Op de wegen in de verre omtrek werd gepatrouilleerd door met kalasnikovs uit het politie-arsenaal, geweren met afgezaagde loop en zelfgemaakte handgranaten bewapende inwoners en in Servie en Bosnie, zo wisten Servische kranten zondag te melden, hielden zich naar schatting twee miljoen Servische vrijwilligers gereed om zich onmiddellijk naar Knin te begeven als de regering in Zagreb zou besluiten het referendum met geweld te verhinderen. Kortom: een weekeind lang heeft het er op geleken alsof de burgeroorlog om de hoek lag.

Het referendum van zondag was een direct gevolg van de verkiezingsoverwinning van de hoogst nationalistische Kroatische Democratische Unie (HDZ) van dr. Franjo Tudjman, voormalig partizaan, voormalig generaal en voormalig dissident. De HDZ, die bij de verkiezingen in april 205 van de 365 zetels kreeg in de Sabor, het Kroatische parlement, kwam aan de macht op een golf van Kroatisch nationalisme waarin gematigder groepen, zoals de Partij voor Democratische Verandering (de ex-communisten), geheel ondergingen; de leider van de ex-communisten, Ivica Radan, bemachtigde niet eens een zetel en moest het HDZ-feestgedruis bij de opening van de nieuwe Sabor en de installatie van Tudjman als president vanaf de publieke tribune gadeslaan.

De zege van Tudjman was een Kroatische reactie op het ongebreidelde Servische nationalisme, dat de afgelopen twee jaar met zoveel succes is opgezweept door de Servische president Slobodan Milosevic, de man die al geruime tijd de toon zet in Joegoslavie. Tudjman is Milosevic' belangrijkste tegenhanger. Waar Milosevic de Groot-Servische aspiraties belichaamt, doet Tudjman dat met de Groot-Kroatische. De door Tudjman geleide regering maakt aanspraak op delen van het naburige Bosnie-Herzegovina, waar 400.000 Kroaten wonen. Geen wonder dat de Serviers Tudjman uitmaken voor alles wat lelijk is en in de ex-generaal zelfs een opvolger zien van Ante Pavelic, de leider van de fascistische Ustasa die in de oorlog tienduizenden Serviers (en joden en zigeuners) vermoordde.

Het is dus evenmin een wonder dat de grote overwinning van de HDZ in april de Servische minderheid in Kroatie, die met 600.000 zielen rond elf procent van de Kroatische bevolking uitmaakt, in het harnas heeft gejaagd: als in Zagreb Tudjmans volbloed nationalisme regeert ziet het er voor Serviers in de republiek duister uit. Ondanks verzekeringen van Tudjman dat de minderheid wordt gerespecteerd sinds hij president is geworden heeft de oud-generaal zich zorgvuldig gehoed voor radicale uitspraken verenigde die minderheid zich in een Servische Democratische Partij, die drie weken geleden onder luid geweeklaag over economische, politieke en culturele discriminatie de autonomie uitriep en een referendum uitschreef onder de 200.000 Serviers in Knin en omstreken om die verklaring te bekrachtigen.

De spanning is sindsdien in Kroatie hoog opgelopen. Vrijwel dagelijks riepen Tudjman en zijn ministers dat het referendum illegaal was, dat het neerkwam op een verkapte staatsgreep en terrorisme en dat het met alle wettelijke middelen zou worden verhinderd: het ging in Knin om niets meer en niets minder dan om de territoriale onschendbaarheid van de Kroatische republiek. Tudjmans ministers meldden vanuit Servie met de dood te zijn bedreigd: volgens anonieme brieven hield men daar 'diverse Gavrilo Princips' (Gavrilo Princip vermoordde in 1914 in Sarajevo de Oostenrijkse aartshertog en ontketende daarmee de Eerste Wereldoorlog) achter de hand voor moordaanslagen. En dat alles, aldus de Kroaten, was de schuld van Milosevic, die de Servische minderheid heeft opgestookt in de hoop dat het leger in Kroatie orde op zaken stelt. Even hard riepen de Serviers terug dat de Kroaten de Servische minderheid 'terroriseren' en dat het in Knin om de Servische eer en waardigheid ging, om het Servische overleven zelfs, want Tudjman is een 'absolutist' die net als Pavelic in de oorlog de Serviers het liefst in kampen onderbrengt en uitmoordt.

Toen eind vorige week in en rond Knin de eerste wegversperringen werden aangebracht in verband met de verwachte komst van de Kroaten zinderde prompt heel Servie van verontwaardiging over het lot van de bedreigde volksgenoten in Dalmatie. In Belgrado werd om het ingrijpen van het leger gevraagd en radicale organisaties maakten zich zelfs op om wapens en vrijwilligers naar Knin te sturen. Twee luchtmachtvliegtuigen dwongen helikopters van de Kroatische politie, met versterkingen op weg naar Knin, terug te keren. Even heeft het er vrijdag zelfs op geleken dat het tot een federaal ingrijpen zou komen. Het leger is een van de weinige federale instanties in Joegoslavie, maar wordt in hoge mate door de Serviers gedomineerd. Het persbureau Tanjug wist te melden dat in Knin de noodtoestand was uitgeroepen en dat het leger onderweg was. Kort daarop meldde Tanjug zelfs dat het leger de stad al was binnengetrokken. Maar nog geen twee uur later moesten beide meldingen worden ingetrokken: er was geen noodtoestand uitgeroepen en er was geen soldaat Knin binnengetrokken. En de twee vliegtuigen van de federale luchtmacht hadden zich 'vergist'.

Kortom: er was niet gebeurd. En toen de Serviers zondag ongehinderd naar de stembus trokken leek het er op dat de storm in het glas water tot bedaren was gekomen.

Dat is echter maar schijn: het referendum immers heeft meer vragen opgeworpen dan beantwoord. Hoe de autonomie van de Servische minderheid er uit moet zien en hoe ze van de onwillige Kroatische autoriteiten moet worden afgedwongen weten zelfs de organisatoren van de volksstemming niet duidelijk. Sinds zondag hebben hun belangrijkste woordvoerders dan ook fors gas teruggenomen: de showdown is gewonnen en men heeft het wat de autonomie betreft voornamelijk nog over een uitbreiding van de culturele en onderwijs-faciliteiten. Het lijkt een signaal aan Tudjman, die er niet in is geslaagd het referendum te verhinderen en die daarmee bij zijn eigen radicale HDZ-achterban in zijn hemd is komen te staan. Mocht hij wraakgevoelens koesteren, aldus het signaal vanuit Knin, de Serviers zijn bereid de zaak niet verder op de spits te drijven.

Een andere vraag die het referendum heeft opgeworpen betreft het ingrijpen van het leger. Het lijkt er sterk op dat vrijdag wel degelijk een begin is gemaakt met een militair optreden; de berichten van Tanjug waren geen vergissingen, de Kroatische helikopters werden daadwerkelijk tot terugkeer gedwongen en er is tevens wel degelijk een Servische generaal geweest die vrijdag dreigde met militair optreden als in Knin ook maar een Servier een haar zou worden gekrenkt. Pas toen Tudjman diezelfde vrijdag liet weten dat actie van het leger 'het eind van Joegoslavie' zou betekenen, zijn premier daaraan toevoegde dat de Kroaten in dat geval als een man zouden opstaan, en Slovenie en Macedonie zich achter Kroatie schaarden, werd het optreden van de strijdkrachten alsnog beeindigd. En daarmee lijkt de rel van Knin meer te zijn geweest dan een storm in een glas water.