Olieprijs harde les kapitalisme voor Oost-Europa

ROTTERDAM, 21 aug. Voor het geval in Oost Europa nog niet overal is doorgedrongen hoe pijnlijk en onrechtvaardig de vrije krachten van de markt kunnen zijn, zal de Koeweit-crisis afrekenen met wat nog aan illusies resteert. Gebeurtenissen in een ander werelddeel brengen de kwetsbare, olie-importerende economieen in Centraal Europa een harde klap toe en werpen grondstoffenexporteur Sovjet-Unie gelijktijdig een winst op jaarbasis van 7,25 miljard dollar in de schoot. De stijgende olieprijs verdeelt winst en tegenslag onwillekeurig en zonder aanzien des persoons.

Als een doorgewinterde kapitalist zal de Sovjet-Unie jaarlijks miljardenwinsten opstrijken zonder daarvoor enige inspanning te verrichten; vooropgesteld dat de olieprijs op het huidige niveau van rond 25 dollar per vat blijft. Voor iedere verdere stijging van de olieprijs met een dollar incasseert Moskou een miljard dollar extra. De export van olie, aardgas, en elektriciteit zijn goed voor tweederde van 's lands diviezen-inkomsten. Een goudprijs van bijna 400 dollar per ounce (31,1 gram) betekent voor Moskou 250 miljoen dollar extra.

Voor de voormalige satellietstaten van de Sovjet-Unie vallen de berekeningen anders uit. Moskous beslissing om olieleveranties met ingang van 1 januari in harde valuta af te rekenen voorspelde al een dramatisch energieprobleem voor de nieuwbakken kapitalistische landen. De jarenlange toevoer van spotgoedkope olie uit de Sovjet-Unie heeft voor een energieverspillend industrieel apparaat geleid, dat dank zij Saddam Hussein onbetaalbaar isgeworden. Vegeleken met het gemiddelde energieverbruik in het Westen gebruiken de landen in Midden Europa 50 tot 270 procent meer energie per eenheid produkt. De Amerikaanse bank Morgan Stanley heeft berekend welk beslag de olieprijsstijging zal leggen op de valuta-reserves van die landen. Zo besteedt Bulgarije bij een olieprijs van 20 dollar per vat 80 procent van haar harde valuta aan energie. Bij 30 dollar per vat komt het land geld voor eenvijfde van haar energierekening tekort. Tsjechoslowakije besteedt bij 20 dollar 60 procent en bij 30 dollar per vat zelfs 90 procent van de harde valuta aan energie. Automobilisten in dat land moesten deze zomer al een verhoging van de benzineprijs van 50 procent incasseren. In het najaar zullen, zo voorspellen Oost-Europa deskundigen, ook de prijzen van electriciteit en kolen moeten verdubbelen omdat dan energiesubsidies verdwijnen.

Het valutaprobleem wordt voor economieen als de Poolse en Bulgaarse een drama: die waren al niet in staat de rente over hun leningen van het Westen af te lossen. Extra geld lenen om de energierekening te betalen lijkt bij een buitenlandse schuld van 10 miljard dollar (Bulgarije) en 40 miljard dollar (Polen) haast ondenkbaar.

Oost Europa betaalt niet alleen voor de nieuwe zelfstandige rol op de wereldmarkt die het voor het eerst in decennia gevoelig maakt voor schommelingen in de olieprijs. Ook de herwonnen vrijheid een eigen koers te varen in de internationale politiek heeft al na enkele maanden een hoge prijs.

Zo zou het Poolse besluit zich aan te sluiten bij het mondiale handelsembargo tegen Irak 350 miljard dollar kosten, aldus de Poolse minister van buitenlandse handel, Marin Swiecicki, geciteerd door het Amerikaanse persbureau Associated Press. De minister becijferde dat Polen contracten ter waarde van 200 miljard dollar zal kwijtraken en 150 miljard dollar extra nodig heeft om elders olie in te kopen.

Irak was een van de belangrijkste handelspartners van het land. In ruil voor wapens en constructiewerkzaamheden leverde Irak olie. Bovendien werken er 3.000 Polen als gastarbeider in Irak en nog eens ongeveer 1.000 in Koeweit. Irak heeft een schuld van 500 miljoen dollar bij Polen voor reeds geleverd wapentuig die waarschijnlijk kan worden afgeschreven.

Irak is de op zeven na belangrijkste handelspartner van Roemenie, waar het een schuld heeft uit staan van 1,7 miljard dollar. Hongarije was voornemens dit jaar goederen ter waarde van 20 miljoen dollar te exporteren naar Koeweit en voor 8 miljoen dollar naar Irak.