Tsjechisch dagboek

Zaterdag Onze bus heeft de Tsjechische grenspost binnen tien minuten gepasseerd. Geen koffer hoeft meer open; de douaniers nemen vriendelijk een slof sigaretten in ontvangst. Het valt op dat er in het grensdorp nog een aantal mooie huizen staat, maar daarna begint de grauwe armoede van het platteland. En als onze fietsen zijn uitgeladen, merken we pas hoe verwaarloosd het wegdek is. Door onze fiets-tour wordt de weg nog slechter: wie naast zijn fiets wacht op de achterblijvers kleeft met de gympen aan het smeltende wegdek en neemt als souvenir een plakkaat Boheems asfalt mee.

Zondag In Budweis heeft het badwater dezelfde geelbruine kleur als het beroemde bier. Zuiver toeval, verzekert de gids, want het bier wordt gebrouwen met water uit een 80 meter diepe bron. Tot 1990 verdiende Budweiser Budvar maar 20 miljoen gulden per jaar aan de export, omdat de regering 90 procent van de verdiende harde valuta confisqueerde en er geen geld overbleef voor uitbreiding van de produktie. Nu hoopt de directie de capaciteit snel te verdubbelen. Als de bruto-winst van Budweiser Budvar maar niet wordt genaast door de staat, krijgt Heineken er een geduchte concurrent bij. Buiten de stad fietsen we langs een landbouw-cooperatie die net een nieuwe naam heeft gekregen: in het hele land verwijderen de Tsjechen elke herinnering aan communistenleider Gottwald en zijn staatsgreep in 1948. Maandag Naar Pardubice, de industriestad in Oost-Bohemen. Op de televisie in ons hotel uitsluitend keus uit Tsjechische en Russische programma's. Ja, kinderen, zet de tv maar even aan, misschien is er wel circus of ballet. Mis, de Russische televisie verbeeldt de eigen geschiedenis en die was al hardhandig voor 1917. Aan een rij houten galgen zwaaien lege hennep-stroppen zacht in de steppewind; een vlucht kraaien doorkruist het zwerk. Dan maar iets te vroeg naar de eetzaal waar het menu alweer vlees met meelballen goed is afgestemd op de smaak van de Russische vakbondskaders die tot vorig jaar hier het gastenboek domineerden. Hadden Siberische vakbondsleiders trouwens iets tegen fooien? De ambtenaren-kelners hebben sinds jaren alle hoop laten varen. In de kamer een nieuw-gedrukte kaart voor de Westerse toeristen: 'Please leave your room till 12 o'clock'. Dinsdag Per fiets naar het kasteel van Nove Mesto. De kasteelheer als jongen in 1948 met zijn vader gevlucht naar Canada is vorige maand teruggekomen om met het gemeentebestuur te onderhandelen. Waarschijnlijk geeft de gemeente het in Jugendstil ingerichte Renaissance-slot terug als de familie maar belooft het onderhoud te betalen. De stad is failliet, want de textielindustrie werkt voor de ruilhandel met Rusland en kan wegens inferieure kwaliteit niets afzetten in het Westen.

Woensdag Naar Liberec (Reichenberg). Als verwaarloosde tanden in een oud gebit staan langs de hoofdstraten vervallen Jugendstil-villa's van na de oorlog verdreven Sudeten-Duitsers: grijze getuigen die aantonen dat deze streek in het begin van de eeuw veel rijker was dan Nederland. De drie ex-Sudetenduitsers in onze groep herkennen na meer dan veertig jaar nog hun straat en school: zo weinig is er nieuw gebouwd in de stadscentra.

Alle geprefabriceerde flats staan aan de rand van de steden, met een huur van maximaal 63 gulden per maand. Dat is dan inclusief verwarming en onbeperkt warm water, omdat ooit de autoriteiten besloten dat het plaatsen van energiemeters te duur was. Nu kunnen de flatbewoners in de koude winteruren gratis warm douchen. Een luxe vergeleken met Oost-Duitsland, waar tot vorig jaar nog flats werden gebouwd zonder centrale verwarming.

Donderdag Per fiets door de dalen van het Reuzengebergte. De nieuwe regering wil met Westerse participatie een aantal kastelen ombouwen tot hotels, net als de succesvolle pousadas in Portugal. Het potentieel voor toerisme lijkt enorm, met de miljoenensteden Wenen en Munchen op een paar uur afstand, prachtige landschappen en in grote delen van Bohemen weinig zichtbare schade van luchtverontreiniging. Als nu maar de regering in Praag en de gemeentebesturen wijs genoeg zijn buitenlands kapitaal en management te accepteren.

Vrijdag De laatste fiets-etappe. We naderen Praag en zien steeds meer goed onderhouden boerderijen. Niet omdat de grond vruchtbaarder is, maar omdat onder een communistisch systeem macht en geld zich concentreren in de hoofdstad. In Praag woonden functionarissen die zich een tweede huis op het platteland konden veroorloven. 's Avonds een wandeling door de oude binnenstad van Praag, bekend als decor voor de mooie, onbetrouwbare Mozartfilm 'Amadeus'. Hier ging Don Giovanni in premiere en niet zonder reden is de beschrijving van Praag in de muziek-encyclopedie vier maal zo uitvoerig als die van Amsterdam.

De stad aan de Moldau was een groot en rijk cultureel centrum tot aan het verraad van Munchen in 1938. Sindsdien hebben de communisten een luxueuze metro aangelegd prijs per kaartje: 7 cent en in alle buitenwijken hun prefab flats neergezet. Het centrum is onwaarschijnlijk mooi bewaard gebleven, en in deze eerste vrije zomer druk met Interrail-toeristen, die op de nachtelijke Karelsbrug popsongs uit het global village zingen.

Zaterdag Sinds vorige maand is de tuin van de presidentiele villa weer open voor publiek. President Havel woont er niet, maar betaalt huur voor de flat in zijn eigen ouderlijk huis dat door de communisten werd genaast. De wachters voor zijn paleis hebben nieuwe blauwe blazers en grijze broeken, want Havel had genoeg groene politie-uniformen gezien. De compact-discs van Suprafon zijn in vier winkels uitverkocht tegen 8 gulden per stuk, maar in de vijfde winkel kunnen we uitkiezen. De Financial Times annonceert een lening in Duitse marken van de Tsjechische staat: de rente is ruim een procent hoger dan die in Duitsland of Nederland, maar al gunstiger dan bijvoorbeeld voor een Griekse lening in marken. Kennelijk heeft de markt vooralsnog vertrouwen in het beleid van minister Klaus van financien.

Zondag Een laatste stop in Karlsbad. Hotel Pupp (1893), bekend aan de lezers van Pavel Kohout, heet sinds januari niet meer Hotel Moskou, maar het glaswerk toont nog de gehate vorige naam. De laatste Russische vakbonds-toeristen reizen af, zoals in alle scholen het Russisch al is afgeschaft als verplichte vreemde taal. Duizenden leraren Russisch moeten worden omgeschoold. De Tsjechen mogen weer hun eigen fouten maken.

Ex bello pax. Ex pace ubertas. Van oorlog komt vrede. Uit vrede komt voorspoed. We lazen het in een Boheems kasteel. Inderdaad, de vrede is veroverd, maar de voorspoed is er nog lang niet. Prijzen zijn zo verkeerd en machines zo verouderd, dat wij flink zullen moeten helpen zodra de regering buitenlands eigendom van gebouwen en machines accepteert en de prijzen vrijlaat. Het alternatief is chaos. Daarom is het ook ons nationaal eigenbelang om in de Nederlandse begroting ruimte te maken voor hulp aan de teruggevonden buren uit Centraal-Europa.