Passief kijken kan in Hoorn niet meer

De kunstmanifestatie For Real Now in Hoorn maakt voor de Zwitserse kunstenaar Res Ingold een droom waar. Al jaren presenteert de Zwitser zich als directeur van de fictieve luchtvaartmaatschappij Ingold Airlines. Hij toont op tentoonstellingen affiches, luchtvrachtcontainers, ticketbalies van zijn maatschappij, die niet voor die zijn werkelijk bestaande concurrenten onderdoen. Alleen... een vliegtuig van Ingold Airlines had tot nu toe nog nooit gevlogen. Maar zaterdag 25 augustus komt daarin verandering. Dan zal een watervliegtuig, van het type Seawolf Lake, geschilderd in de Ingold Airline kleuren, vluchten uitvoeren tussen Hoorn en Enkhuizen. Passagiers kunnen voor 189 gulden een enkeltje kopen.

Dat er werkelijk een vliegtuig van de kunst-luchtvaartmaatschappij van Ingold gaat vliegen, is voorlopig de kroon op het werk van de organisatoren van For Real Now. Zij hebben maandenlang onderhandeld met autoriteiten om toestemming te krijgen voor de vluchten over het IJsselmeer. Het doet de naam van hun kunstmanifestatie ook recht: nu wordt het echt, nu wordt het werkelijk serieus.

De hele kunstmanifestatie For Real Now is opgezet rond kunstenaars die er op uit zijn de grens tussen fictie en werkelijkheid in hun kunst zo dun mogelijk te maken. Ze proberen verwarring te stichten, de beschouwer op het verkeerde been te zetten, zodat die de werkelijkheid anders gaat bekijken.

Die opzet in Hoorn is geslaagd. Nadat ik een aantal projecten in de stad bezocht had, begon ik meer op mijn hoede om me heen te kijken. Bij vrijwel alles wat ik op mijn wandeling door de stad zag, vroeg ik me af: is dit echt, of word ik hier door een kunstenaar in de maling genomen? Zo kon ik me bijvoorbeeld niet aan de indruk onttrekken dat er iets aan de hand was met het eerbiedwaardige standbeeld van Jan Pieterszoon Coen op het Rode Steen-plein. Het leek wel of hij iets te parmantig op zijn sokkel stond, en zijn Dali-snorpunten stonden iets te potsierlijk omhoog. Was er misschien een kunstenaar geweest die door een subtiele ingreep als het verlengen van de snorpunten dat effekt had willen bereiken? Of stond Hoorns grote zoon altijd zo operette-achtig op zijn sokkel? Vragen die allemaal voortkomen uit de ingrepen die de vijftien deelnemende kunstenaars en -groepen in de Hoornse werkelijkheid hebben aangebracht. Het begint al met de korte maar hectische sessie bij de start van de wandeling in de kerk van de organiserende Stichting de Achterstraat. De bezoeker moet in een stoel plaatsnemen in een tot rechtszaal omgetoverde ruimte, compleet met het staatsieportret van Beatrix en Claus. Op de plaats van de rechter staat een videomonitor die aanfloept zodra je gaat zitten. De rechter veroordeelt je wegens passief tv-kijken, naar series als Dynastie. De geamuseerdheid van de beschuldigde kijker slaat om in schrik als plotseling zijn stoel omhoogschiet wanneer de rechter op de video woedend met zijn hamertje op tafel slaat. Je wordt letterlijk door elkaar geschud de rechter blijft slaan en van passief kijken is geen sprake meer. Deze installatie, Court of Justice (uit 1986), van de Hoornse kunstenaar Servaas, is de perfecte inleiding voor een rondgang langs de installaties. Passief kijken is er niet meer bij.

Het sterkste effect sorteren de kunstenaars die de meest subtiele ingrepen in de werkelijkheid gedaan hebben. Zoals Guillaume Bijl, die een aantal opgezette meeuwen op de daken van de huizen rond de oude Hoornse Binnenhaven geplaatst hebben. Je speurt de daken af naar stil zittende, dode meeuwen. Net als je er een denkt een ontdekt te hebben, draait-ie met zijn kop. Echt! Geen Bijl. Je bent haast opgelucht als je wel een dode meeuw ontdekt. Ook bekijk je de verkeersborden met een ander oog, omdat je weet dat de Italiaanse kunstenaar Francesco Garbelli nep-verkeersborden geplaatst heeft door de hele stad. Met pictogrammen die bijvoorbeeld waarschuwen voor overstekende farao's, die maar een fractie verschillen van onze normale borden bij een voetgangersoversteekplaats. De verzamelde Hoornse rijschoolhouders hebben al (tevergeefs) bij de gemeente geklaagd over deze borden. Ze moeten hun pupillen steeds uitleggen dat die vreemde borden kunst zijn. In Enkhuizen, waar ook een deel van de installaties te zien is, is in een raadscommissie al geklaagd over het affiche van de Australische kunstenares Maria Kozic. Zij heeft zichzelf liggend afgebeeld in zwarte beha en netkousen en heeft daar de tekst 'Maria Kozic is Bitch' aan toegevoegd. Het Enkhuizer VVD-raadslid G.van der Steeg vroeg zich af of dit affiche van een afleidende 'blote dame' geen gevaar opleverde voor het verkeer. Het college van B en W vond dat wel meevallen. Sommige installaties, zoals een 'windvaantoren' van Ingold Airlines, grote dobbers in het IJsselmeer van Servaas en meeuwen van Bijl wekten begin juni de agressie van jongeren op, die toen vernielingen aanrichtten. Maar die zijn inmiddels hersteld, en de plaatselijke bevolking houdt nu een oogje in het zeil, aldus voorzitter Ed Wagemaker, voorzitter van de organiserende stichting.

Door hun wisselwerking met de omgeving zijn de projecten buiten in Hoorn over het algemeen verrassender dan de For Real Now-installaties binnen. Zo is de op de McDonalds geente supermarkt-installatie McJesus met tafeltjes vol rood gespoten prullaria als muizevallen, boeddhabeeldjes en citruspersen van het Nederlandse kunstenaars-duo Tempi en Wolf nogal tam en voorspelbaar. Weinig opwindend is ook de heuse, op Newyorkse leest geschoeide 'fine arts gallery' van Seymour Likely in een oud Hoorns VOC-pakhuis, waar alles, zelfs het galerie-meubilair te koop is. Likely heeft wel opwindender kunstmystificaties op zijn naam staan. Maar over het geheel genomen is For Real Now een geslaagde kunstmanifestatie, en een belofte voor de grote, soortgelijke kunstmanifestatie die stichting De Achterstraat volgend jaar wil organiseren in de oude Hoornse gevangenis op het Oostereiland.