Onzeker Duitsland

Dat iedereen zich misrekend heeft in de taxatie van de boedel die het socialistische regime in Oost-Duitsland nagelaten heeft, wordt met de dag duidelijker. Het blijkt een volslagen failliete boedel te zijn, waarin slechts weinig ondernemers bereid zijn geld te steken. Het herstel zal dan ook veel meer tijd vergen dan het optimisme van negen maanden geleden, toen de Muur instortte, ons deed geloven.

Het daartoe benodigde kapitaal zal voornamelijk van de Westduitse belastingbetaler moeten komen, die daarop nog nauwelijks is voorbereid. Integendeel, hem werd verzekerd dat de vereniging hem niets zou kosten. Dat was geen bewuste misleiding. Ook de regering van de Bondsrepubliek was niet op de hoogte van de echte stand van zaken in de DDR. Niemand twijfelt eraan dat dat herstel er op den duur wel zal komen, al zal het langer duren en kostbaarder zijn dan was verwacht. De Westduitse economie is sterk genoeg om deze kar te trekken. Dat vertrouwen schijnt zelfs nog in de DDR, waar het aantal werklozen schrikbarend stijgt, te bestaan: volgens een recente peiling zou 51 procent van de kiezers op dit ogenblik op de CDU, de partij van bondskanselier Kohl, stemmen.

Dat lijkt op een fundamentele stabiliteit achter de chaos van vandaag te wijzen, maar dat zou wel eens een drogbeeld kunnen zijn. De ontreddering van de DDR is dieper dan de cijfers van het economische failliet kunnen weergeven. Misschien denken velen in de DDR dat een paar jaar de tanden op elkaar de zaak zullen klaren, en het Wirtschaftswunder neemt ook daar zijn vlucht. Die berekening zal wellicht opgaan wat de Wirtschaft betreft, maar daarmee zal de patient nog niet genezen zijn.

Het is onvermijdelijk dat de 16 miljoen inwoners van wat nu nog de DDR is zich nog lange tijd veel langere tijd dan het herstel van de economie zal vergen tweederangsburgers zullen voelen, al zullen ze formeel alle rechten genieten die de andere Duitsers hebben. Nog lange tijd zullen zij in de positie zijn van leerlingen die het ABC van de democratie en de markteconomie nog moeten leren. Sinds 1933 zijn ze beide ontwend.

Zelfs alle hulp en welwillendheid van hun Westduitse broeders zullen hen niet van het gevoel afhelpen dat ze, ook in blakende welstand, een achterstand in eigen land hebben. Bijna iedere Oostduitser zal, wil hij het peil van de Westduitser bereiken, herschoold moeten worden, en dat leerproces zal vaak jaren in beslag nemen.

Heel veel Oostduitsers zullen totaal onbruikbaar zijn. Dat geldt niet alleen voor hen die te oud zijn om een lange omscholing lonend te doen zijn, het geldt ook voor talloze jongere academici die het verkeerde vak gekozen hebben. Juristen, economen, landbouwkundigen, pedagogen, filosofen, ook veel historici om niet te spreken van de honderden docenten in marxisme-leninisme zijn in hun vak waardeloos geworden. Hun opleiding sluit helemaal niet aan bij wat wetenschap en praktijk in de 'liberale' samenleving vergen.

Het geldt minder voor natuurwetenschapsmensen, medici, ingenieurs, mathematici, gespecialiseerde historici (zoals numismatici en papyrologen), en ook minder voor beoefenaars van de taal- en literatuurwetenschappen. Eventuele achterstanden die in die vakken bestaan, zullen vrij gemakkelijk ingehaald kunnen worden. Maar met een groot intellectueel proletariaat zal gerekend moeten worden.

Het feit dat zelfs de intellectuelen niet gewend zijn geweest zelf initiatieven te nemen, maar gewoon waren alles van de staat (of de partij) te verwachten, maakt ook dat het nog lange tijd zal duren alvorens zij zich met hun Westduitse collega's, ook al zijn ze even goed als zij, zullen kunnen meten. In een vrije samenleving blijven zelfs de beste afwachters achter.

Ten slotte: ook democratie moet geleerd worden. De Westduitsers hebben nu de langste periode van democratie achter de rug die Duitsland ooit in zijn geschiedenis gekend heeft, en ze hebben de proef glansrijk doorstaan. De Oostduitsers moeten nog beginnen niet, zoals de Westduitsers in 1945 voor 't eerst na twaalf jaar, maar voor 't eerst na 57 jaar.

Helaas is het begin niet bemoedigend geweest: de vertoning die hun Volkskammer vorige week en hun regering deze week ten beste hebben gegeven, was bedroevend. Trouwens, het hele debat in Oost- en West-Duitsland over de kiesdrempel en de datum van de verkiezingen moet hun, in het licht van hun dagelijkse problemen, onwezenlijk hebben toegeschenen.

Kortom, het ziet ernaar uit dat er in het verenigde Duitsland nog heel lange tijd een gebied zal zijn waar heel wat achterstand, wrok, frustratie en minderwaardigheidsgevoelens opgestapeld liggen een combinatie die al eerder in Duitslands geschiedenis fataal is gebleken. Zullen de andere Duitsers de tact, de zelfbeheersing en het geduld tonen die nodig zullen zijn om de integratie van dit gebied in hun land zo pijnloos mogelijk te doen verlopen? Er wordt altijd gezegd dat de DDR het grote voordeel heeft boven de andere landen die het communisme van zich afgeschud hebben, dat zij de sterke en rijke Bondsrepubliek achter zich heeft om haar uit de put te helpen waar datzelfde communisme al die landen in gewerkt heeft. Dat is waar. Dat is een onschatbaar voordeel. Het economisch herstel in Oost-Duitsland zal daarom sneller gaan dan elders in Oost-Europa.

Toch is er ook een verschil dat minder voordelig voor de DDR, ja voor heel Duitsland, uitvalt. Weliswaar zullen al die andere landen ook last hebben van gevoelens van achterstand, frustratie en minderwaardigheid dat hoort bij de aanpassing aan de andere wereld die zij nu ingaan maar die gevoelens verdelen die naties intern niet. De hele natie ondergaat ze ten opzichte van de buitenwereld.

Dat is in Duitsland anders. Daar zal nog lange tijd een deel van de bevolking zijn dat, in een gebied (Oost-Duitsland) levend, zich, om talloze redenen, verschillend, ja minder, zal voelen dan de rest van de natie. Het zou een wonder zijn als deze gevoelens zich niet ook, op de een of andere manier, in de politiek zouden manifesteren. Hoe? Dat is niet te zeggen, maar dat Duitslands toekomst minder zekerheid inhoudt dan de van zelfvertrouwen bijna barstende Helmut Kohl uitstraalt, is waarschijnlijk.