Koning van Jordanie zit klem tussen vrienden en vijanden; Hussein en Bush teleurgesteld in elkaar

AMSTERDAM, 17 aug. 'Het is al een wonder dat de president bereid is koning Hussein te ontvangen na alles wat de koning heeft gedaan', zei een vertrouweling van president Bush gisteren. Hij sprak voor het gesprek dat zeer onplezierig is verlopen. Na afloop deed Bush zijn gast geen uitgeleide 'hoogst ongebruikelijk' beklemtoonden de kenners die de doorgaans zeer hoffelijke Amerikaanse president op de voet volgen.

Het was niet zo maar een affront van een geplaagd man die nota bene tijdens zijn vakantie veel andere dingen aan zijn hoofd heeft. Want George Bush en koning Hussein kennen elkaar al vele, vele jaren. Toen Bush nog hoofd was van de CIA, liet hij regelmatig geld aan Hussein overmaken een vriendendienst die het Amerikaanse spionnen gemakkelijker maakte om Jordanie vrijelijk te gebruiken.

President Carter vond dat in zijn evangelisatiedrift onzedelijk: hij gaf de CIA opdracht de betalingen aan Hussein te staken. Hij stuurde trouwens ook Bush weg, maar waarschijnlijk om een andere reden. Nadien bleven koning Hussein en George Bush elkaar ontmoeten. Nog in 1986 amuseerden zij zich in de Golf van Akaba met waterskieen.

Dat deze twee oude vrienden nu zo gereserveerd tegenover elkaar staan, is tekenend voor de revolutionaire situatie waarin Jordanie en zijn koning zijn beland. Het gespannen gedrag van Hussein en zijn wel zeer merkwaardige mededelingen toonden dat eveneens. 'Ik breng geen enkele boodschap en ik spreek uit naam van niemand in de regio', vertelde de koning na afloop. Maar eerder hadden Jordaaanse regeringsfunctionarissen en de Jordaanse staatsradio met stelligheid bericht dat de koning een schriftelijke boodschap van de Iraakse president Saddam Hussein op zak had. Kennelijk waren de verhoudingen nu zo gespannen dat koning Hussein en/of president Bush het opportuun achtten het bestaan van de brief als niet-bestaand te beschouwen.

Hoe ernstig de verhoudingen tussen koning Hussein en het Westen verstoord zijn bleek gisteravond toen het Britse ministerie van handel de eerder verstrekte exportvergunning voor 500 ton wapens en munitie naar Jordanie zonder verdere verklaring 'voor onbepaalde tijd introk'. Het wapentuig werd reeds ingeladen, toen het verbod kwam.

De koning zit nu in de meest onmogelijke positie. Hij wordt door iedereen bedreigd en onder druk gezet. Het Westen wil dat hij partij kiest tegen Irak. Zijn geduchte vijand, Israel, eist dat ook, evenals zijn Arabische buren Egypte, Saoedi-Arabie en Syrie. De koning doet het voorkomen dat hij een neutrale positie inneemt.

Maar zijn eigen bevolking kiest als een man voor Irak en Saddam Hussein, en tegen Koeweit, Israel en het Westen. Als de koning onvoldoende rekening houdt met de wensen van zijn onderdanen, loopt hij het gevaar van een revolutie die dan door Irak gesteund wordt. Als hij met zijn bevolking meegaat, krijgt hij het Westen op zijn nek. Hij kan dus elk moment zijn troon verliezen. De moslim fundamentalisten, die meer dan 30 procent van de Jordaanse parlementszetels innemen, hebben al met opstand gedreigd als de koning sancties tegen Irak neemt. Het is voor hen een koud kunstje om samen met de PLO en diverse Arabische nationalistische groeperingen de koning opzij te zetten. Hoe Israel daarop zal reageren, is onbekend. Maar het is onwaarschijnlijk dat een rechts-religieuze Israelische coalitieregering een dergelijke ontwikkeling in het buurland met de armen over elkaar zou aanzien.

Om aan zijn dilemma's te ontsnappen, zei Hussein vorige week woensdag dat Jordanie zich zou houden aan zijn verplichtingen als lid van de VN en daarom de tegen Irak uitgevaardigde boycotmaatregelen 'bestudeerde'. Gisteren zei de koning na zijn gesprek met Bush dat zijn regering 'de sancties steunt en alleen verduidelijking wil wat de sancties precies betekenen'.

's Konings studie gaat met andere woorden tot Amerika's grote woede gewoon door. Daar is niets ongewoons aan, zei zijn broer, kroonprins Hassan. Krachtens het handvest van de VN mogen de lidstaten immers dertig dagen beraadslagen voordat zij de dwingende sancties uitvoeren. Jordanie wil ten volle gebruik maken van die dertig dagen. Want hoe meer tijd er verstrijkt, des te gunstiger wordt de positie van Saddam Hussein. Eerder legde de kroonprins uit dat Jordanie 'een humanitaire taak uitvoert door naar Irak voorraden en uit Irak en Koeweit vluchtelingen toe te laten'. Waarom heeft tot verbijstering van zijn Amerikaanse en Britse vrienden koning Hussein de kant van zijn eigen bevolking gekozen? Zij hebben kennelijk niet gemerkt dat de koning de afgelopen jaren steeds verbitterder werd, hoewel hij de ene na de andere Amerikaanse journalist ten paleize uitnodigde om te vertellen hoe verkocht en verraden hij zich door de VS voelde. Jaren lang was Hussein er prat op gegaan dat hij sinds Dwight Eisenhower met elke Amerikaanse president persoonlijk bevriend was. Maar alle mooie beloften en vriendschappen hadden hem in politiek opzicht zeer weinig opgeleverd. Zijn Palestijnse onderdanen werden elk jaar ietsje kwader dat er nog steeds geen regeling was getroffen voor de Palestijnse kwestie. Aanvankelijk maakte de koning, die vast van plan was om de Palestijnse kestie op te lossen en de door Israel bezette gebieden desnoods gedeeltelijk terug te winnen, zichzelf wijs dat hij bij de Palestijnen in de bezette gebieden een geliefd vorst was. In dat idee werd hij gesteund door zijn ministers en zijn hofhouding. Alleen zijn zeer anti-Palestijnse broer, kroonprins Hassan, wist wel beter en zei ook openlijk dat de Palestijnen niets van de Hashemitische familie moesten hebben. Pas de intifadah, de Palestijnse volksopstand die zowel tegen Israel als Jordanie is gericht, opende Husseins ogen voor de realiteit. Hij besloot formeel ten behoeve van de PLO af te zien van zijn claims op de bezette gebieden.

Maar daardoor boette hij wel aan strategische waarde in zowel voor de VS als voor Israel. Want nu de 'Jordaanse optie' verviel de mogelijkheid om de Westelijke Jordaanoever en de Gazastrook op de een of andere manier onder Jordaanse controle te plaatsen, was de koning een veel minder interessante onderhandelingspartner geworden. Daar kwam nog bij dat de Jordaanse economie in verval raakte. Jordanie, 'een olieland zonder olie', had enorm geprofiteerd van de economische opbloei in de Golfstaten en was vervolgens met een klap teruggevallen toen de olieprijs ineenzakte en de werkgelegenheid in de Golfstaten dramatisch terugliep. Saddams Panarabische beloften, die in Jordanie alle verspreiding mochten krijgen omdat de koning met de Held in het oosten bevriend is, wekten bij de overgrote meerderheid van de Jordaanse bevolking de hoop dat hij de toverlamp van Alladin bezat: dat hij als bij toverslag hun financiele problemen kon oplossen en hun meteen ook hun waardigheid kon teruggeven. Saddam zal geld verstrekken. 'En wij zullen dat geld eerlijk verdelen, als broeders van een en dezelfde Natie'.

Een Jordaaanse intellectueel zei gisteren dat het land naar een collectieve zelfmoord holt. 'Wij hebben alleen maar ons nationalisme, waardoor wij de aanwezigheid van buitenlandse troepen in de Golf afwijzen en Irak steunen. Het is een eervolle dood omdat wij geen geld hebben, geen olie en geen wapens om ons te verdedigen.' De meerderheid van de afgevaardigden in het Jordaanse parlement heeft eergisteren laten weten dat zij voor 'totale steun zijn aan Irak'.

Zij stelden: 'De dood is verkiesbaarder dan de schande om Irak in de steek te laten.'

De komst van Westerse troepen naar Saoedi-Arabie, 'het heilige land', is voor Arabische nationalisten even onverteerbaar als voor moslim fundamentalisten. In de stad Salt is al een 'witte mars' aangekondigd naar de Saoedische grens. Iedereen moet zich kleden in een witte abaya, het kledingstuk dat men tijdens de pelgrimage naar Mekka moet dragen. Elke dag zijn er demonstraties in diverse steden van Jordanie en iedere ochtend meldt de Jordaanse pers nieuwe adhesiebetuigingen aan het adres van Saddam Hussein. In de moskeeen roepen de Moslimbroeders op tot 'de bevrijding van Mekka en Medina'.

Op de universiteit van Amman gaat het meer Iraans toe dan Jordaans met Amerikaanse vlaggen die verbrand worden en slogans voor een heilige oorlog. Het Jordaanse leger is in staat van paraatheid gebracht. Alle verloven zijn ingetrokken. Alle officieren zijn van vakantie teruggeroepen om hun posten te bezetten. Vorige week zei een Jordaanse politicus: 'Het ziet ernaar uit dat wij geen andere optie hebben: of wij gaan samen met Irak ten onder, of er wordt een nieuwe machtsbalans in de regio gevormd.' Velen in Jordanie zijn bang. Er is een stormloop op vluchten naar het buitenland. Artsen uit niet-Palestijnse kring melden dat in ziekenhuizen bedden worden vrijgemaakt voor eventualiteiten. In Amman worden twaalf ondergrondse schuilkelders, die sinds de burgertoorlog van 1970 in onbruik waren geraakt, opnieuw schoongemaakt en ingericht. Er wordt gevochten om de laatste zakken rijst. Een journalist zegt: 'Ik ben bang dat dit een oorlog wordt tussen Irak en Israel. Wij zitten er tussen in. Zij hebben beide chemische wapens. Wij zullen worden weggevaagd.'