Portret Trotski geeft weinig over z'n denkbeelden

Een halve eeuw geleden, op 21 augustus 1940, stierf in Mexico Leon Trotski aan de gevolgen van de verwondingen die Ramon Mercader hem een dag eerder met een ijshouweel had toegebracht: de nummer twee van de Oktober-revolutie, met Stalin de laatste overlevende van het militaire commando tijdens de Russische burgeroorlog was eindelijk ten offer gevallen aan de wraakzucht van Stalin.

Ter gelegenheid van de vijftigste sterfdag van Trotski zendt vanavond de NOS een documentaire over het leven van de grote theoreticus van de permanente revolutie uit, een project van SR Programs International en IMA Productions. De documentaire, iets meer dan een uur lang, bevat eigenlijk weinig verrassends. De kijker volgt Trotski's levensloop van de wieg in het Siberische Janovka tot het graf in Mexico, via de revolutie van 1905 (met overigens niet-authentieke beelden), de Eerste Wereldoorlog, de Oktober-revolutie, de Vrede van Brest-Litovsk, de opstand van Kronstadt, de burgeroorlog, de hongersnood van de jaren twintig, de verbanning, Trotski in Kopenhagen, Trotski in Mexico, met zijn vrouw Natalja, met Diego Rivera en met Frieda Kahlo. We zien en horen Trotski sprekend, in het Russisch, het Frans, het Engels, we zien Stalins geschiedvervalsing en we zien Trotski's futiele pogingen zich teweer te stellen tegen de valse aantijgingen in Moskou door middel van verweerschriften en de Dewey Commissie.

De beelden, afgewisseld met foto's van Trotski (in ballingschap, als organisator van het Rode Leger, met Lenin) zijn vaak interessant. Dat geldt in veel mindere mate voor het commentaar, dat voornamelijk wordt verzorgd door Franse historici en door enkele ooggetuigen als Trotski's kleinzoon Sjeva Volkov en Maria Joffe, de vrouw van Trotski's oude medestander. Maar veel verrassends hebben ze niet mee te delen. Na een uur Trotski is de kijker veel wijzer geworden over de plaatsen waar Trotski heeft gewoond, gewerkt en in ballingschap heeft gezeten, maar slechts weinig over zijn denkbeelden. De bekering van de mensjewiek Trotski tot de bolsjewiek wordt gememoreerd maar niet toegelicht en al even weinig wordt gezegd over de concrete meningsverschillen met Stalin. In dit portret wordt het geschil teruggebracht tot een machtsconflict tussen 'de tweede Lenin' en de man die in hem zijn belangrijkste rivaal voor de alleenheerschappij beschouwde. Waar de commentatoren toelichten doen ze dat door een context aan te geven, niet door duidelijk te maken wat Stalins denkbeelden van die van Trotski onderscheidde. De levensloop van Trotski wordt op de voet gevolgd, een beetje plichtmatig, een beetje summier en een beetje oppervlakkig, en daarmee houden de makers het voor gezien.

Bij de beelden een paar schoonheidsfoutjes. Zo wordt in de documentaire een opname van Stalin in de jaren twintig gesitueerd, hoewel hij uit de jaren veertig stamt. Als de verteller het heeft over de NEP en over de situatie in 1922 wordt abusievelijk de foto in beeld gebracht die Trotski toont op de boot die hem in 1929 naar zijn Turkse ballingsoord brengt. Het zijn kleine slordigheden die afbreuk doen aan het geheel, vergeeflijk als ze zouden worden goedgemaakt door originaliteit in woord en beeld. Maar daarvan is in deze documentaire eigenlijk nauwelijks sprake.

De documentaire Trotski, revolutionair of verrader vanavond op Ned. 3, 20.20 uur.